Arabische Lente: "Dit komt niet meer tot stilstand"

Precies een maand na het Politiek Café over de Nederlandse bijdrage aan de missie in Mali organiseerde de FMS een bijeenkomst over de revoluties in de Arabische wereld: het Politiek Café “De Arabische Lente: drie jaar later”. Hoe gaat het nu met landen als Egypte, Tunesië Libië en Syrië waar drie jaar geleden de wereld volledig op zijn kop werd gezet? Wat voor paden hebben zij ieder bewandeld? En wat kunnen wij doen om het proces van democratisering te stimuleren? Een verslag van een bijzonder interessante avond.

Welkomst- en afscheidswoord Max van den Berg
Het Politiek Café vond plaats in Groningen, de thuisstad van FMS voorzitter Max van den Berg, Commissaris van de Koning in Groningen. Hij nam het welkomstwoord voor zijn rekening waarin hij terugblikte op zijn ervaringen met de islam en de Arabische wereld. Hij vertelde hoe voor hem de islam een enorme bron van ontwikkeling was en uitte zijn ongemakkelijkheid over de rol die deze religie nu inneemt in de Arabische Lente. “Ik was enorm hoopvol toen de Arabische Lente kwam. Maar dan komt het moment waarop je ontdekt dat je niet weet of het lukt of niet en dat de signalen heel dubbel en ingewikkeld worden. De mensen die ik sprak wilden geen politieke islam, dus ik eindig dan ook sceptisch. Maar de zaadjes zijn geplant. Dit komt niet meer tot stilstand.”

polcafe 5

Daarnaast ging hij in op de missie van de FMS en haar link met de Arabische wereld. “Ik hoop dat de FMS van betekenis kan zijn door diegene bij te staan die democratie willen.” Van den Berg sprak ook zijn wens uit dat wij op zoek gaan naar de positieve verbindingen, ook tussen religie en ontwikkeling. “We moeten nu niet teleurgesteld zijn omdat het is mislukt, maar de Arabische Lente een kans geven, en ik ben blij dat de FMS daaraan bijdraagt.”

Met die woorden nam Max van den Berg ook afscheid van zijn voorzitterschap dat vrijdag 27 juni wordt overgedragen aan Manuela Monteiro, oud-directeur van Hivos. Arjen Berkvens, directeur van de FMS en moderator van de avond, bedankten hem samen met Kirsten Meijer, Internationaal Secretaris van de PvdA en lid van het FMS bestuur hartelijk voor zijn inspirerende voorzitterschap. Vooral zijn verlangen om “de luis in de pels te blijven” van de PvdA is voor hen heel stimulerend geweest. Ontroert nam hij het cadeau in ontvangst.

“Alles is de schuld van het Westen”
Na dit intermezzo, spitste de volle zaal zijn oren: Rena Netjes zou beginnen met haar bijzondere en bizarre verhaal. Deze week werd bekend dat ze door de Egyptische rechtbank is veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf. Ze wordt in Egypte omschreven als een terrorist. Hoe is dat zo gekomen?

Rena Netjes: “Ten eerste ben ik heel blij met de support vanuit Nederland. Zonder die steun had ik niet het hoofd kunnen bieden aan deze bizarre situatie. Ik ben verdacht omdat ik gesproken heb met de hoofdverdachte in deze zaak die bij Al Jazeera English werkt. De Egyptische staatsveiligheidsdiensten zien Al Jazeera English als een terroristische organisatie. Twee weken na ons gesprek werd hij gearresteerd en een paar weken daarna werd bekend dat ook een Nederlandse verdacht werd. Mijn collega’s en ik vroegen ons nog af wie dat in hemelsnaam zou kunnen zijn. En een dag later belde de ambassade of ik zo snel mogelijk naar de ambassade kon komen.” Nadat ze vier dagen zat ondergedoken, wisten de veiligheidsdiensten nog steeds niet wie deze “gevaarlijke terrorist” was.

polcafe 9

Ze vertelt dat haar veroordeling past bij de samenzweringstheorieën die tieren in Egypte. “Alle ellende is volgens de Egyptische media de schuld van de buitenlanders. Ze verkondigen overal dat het Westen complotten smeedt om Egypte te dwarsbomen. En de angst is enorm onder de bevolking.”

Oorsprong Arabische Lente
Hierna sloot de rest van het panel aan. Sami Faltas, universitair docent aan de RUG en Egyptenaar van oorsprong, Sylva van Rosse, oprichter van het Grote Midden Oosten platform en arabist, en de al eerder genoemde Kirsten Meijer schenen deze avond hun licht op de oorsprong van de Arabische Lente, de verschillende paden die de landen bewandeld hebben, en de rol van het Westen in de democratische transitie van de landen.

Berkvens vraagt naar de oorsprong van de Arabische Lente. Faltas vertelt: “We moeten een onderscheid maken tussen de onderliggende grote stromingen van motieven. Het gaat over armoede, vernedering, een gevoel van onmacht, een drang naar vrijheid. Dit zijn motieven die al jarenlang spelen. De vonk in het kruitvat was de Tunesische fruitverkoper. En nu is alleen de woede nog over van deze Arabische Lente.”

Berkvens geeft aan dat vooral in Egypte speelt het leger een grote rol. Hoe komt dat? Faltas: “Het leger regeert niet, maar heerst wel, hoewel ze dat met Al Sisi nu ook officieel wel doen. Het leger is een van de pilaren van de moderne staat. Mohamed Morsi, de eerste democratisch gekozen president, leek zich los te trekken van het leger, maar plukte daar uiteindelijk de wrange vruchten van.”

Naïef?
Sylva van Rosse, reageert op de vraag of wij in het Westen naïef zijn geweest over het initiële succes van de revoluties: “Het was een van de eerste keren dat we de Arabische gemeenschappen zagen als mensen waarin we onszelf konden herkennen. Dat was een goede ontwikkeling in onze beeldvorming. Maar het was wel naïef om te denken dat die democratische transitie in een jaar plaats zou vinden. We moeten accepteren dat het veel lastiger zal gaan, en erkennen dat het vuur nog niet is gedoofd.”

Niet alleen in het Westen waren mensen naïef volgens Netjes: “Toen Mubarak aftrad waren mensen buiten zinnen van vreugde, maar vertrouwden toen naïef op het leger dat alles zou gaan oplossen. Het omgekeerde gebeurde, en bijna iedereen voelt zich nu bedreigd.”

polcafe 12

Tunesisch lichtpuntje

Egypte lijkt weer terug bij af, maar hoe vergaat het de andere landen van de Arabische Lente? Volgens Meijer is Tunesië het lichtpuntje in de regio. De politieke partijen daar werken samen om het land weer op te bouwen, ook al gaan ze moeizaam door een deur met elkaar. Die samenwerking is erg belangrijk geweest voor de totstandkoming van een nieuwe, progressieve grondwet. In veel andere landen in de regio is de toenemende polarisatie een van de oorzaken van het uitblijven van successen. “Maar waarom is dat het geval?”, vraagt het publiek zich af. Netjes: “Tunesië is veel beter opgeleid dan Egypte, waar de overgrote meerderheid nu word gebrainwashed door de media.” Educatie speelt dan ook een rol die we niet moeten onderschatten volgens Faltas.

In het publiek vraagt iemand zich ook af of de mensen in Egypte zelf nog wel geloven in de Arabische Lente. Van Rosse geeft aan dat het ontzettend verschilt per land, maar dat overal geldt dat het gevoel niet weg is: de heersers zullen nooit meer gemakkelijk in hun stoelen zitten.

polcafe 14


De discussie bleef op en neer golven. Na een korte pauze die werd opgeluisterd door de prachtige stem van Mousmé Brocaar onder begeleiding van Joost van Beek trapte Maurits Foorthuis, student internationale betrekkingen en trainer voor de Jonge Democraten in Tunesië, het tweede deel van de avond af met een column. Hij beschreef zijn betrokkenheid met de omwentelingen in en gaf aan hoe hij dacht de democratie te kunnen bevorderen in de Arabische wereld. Zijn prikkelende column gaf aanleiding tot een verdere discussie over de rol van het Westen.

polcafe 23

Democratisering en de rol van het Westen
Het publiek was benieuwd naar hoe het Westen bijdraagt aan de democratisering nu in de Arabische wereld. Meijer geeft antwoord: “Er is veel samenwerking tussen westerse NGOs en politieke partijen om democratie te bevorderen. Er zijn heel veel projecten op bilateraal niveau. Van Rosse beaamt dit, en wijst op haar werk voor het Nederlands Instituut voor Meerpartijen Democratie (NIMD). “Met ons werk omzeilen we de overheid die nu niet bijdraagt aan democratisering. We richten ons voornamelijk op jongeren die een heel belangrijke bevolkingsgroep vormen. Het is daarbij cruciaal dat deze democratieprojecten lokaal ontwikkeld zijn. Met e-learning proberen we uiteindelijk miljoenen tegelijk te bereiken. ”

De rol van het Westen blijft toch voor veel mensen daar dubieus, iets waar vooral Egypte erg op inzet. Berkvens geeft aan dat de VS deze week een half miljard aan het Egyptische leger toezegde. Lijkt het zo niet terug te keren naar de tijd van Mubarak, voormalig Egyptisch president? Faltas: “De militaire samenwerking tussen Egypte, Israel en de VS is zo belangrijk, dat de VS Egypte zal blijven steunen ondanks de dictatoriale aard van het regime.” Netjes voegt toe dat de Amerikanen in hun strijd tegen jihadisten Egypte hard nodig hebben. Dat Egypte op grote schaal mensenrechten schendt wordt daarbij niet veroordeeld.” Dit vindt Meijer ook onacceptabel en Van Rosse beaamt ook dat ze heel goed snapt dat Arabieren vinden dat het Westen met twee maten meet.

Toch zou, volgens Meijer, het Westen moeten blijven inzetten op die democratiseringprojecten mits ze aansluiten bij de wensen van het volk. Want, zoals Faltas aangeeft, “er is absoluut een sterk verlangen naar rust en stabiliteit, maar mensen die denken dat Al-Sisi die rust brengt in Egypte, zullen van een hele koude kermis thuis komen.” Netjes voegt toe: “Ondanks de angst is het verlangen naar democratisering groot. Nu is er geen enkele persvrijheid.”

Daarnaast, zoals Berkvens en Faltas aangeven, begint democratisering pas na de revoluties. En volgens Faltas heeft de vertaalslag van de opstanden op straat naar de politiek nog niet plaatsgevonden. Alleen dan kunnen er successen worden geboekt.

polcafe 17

Het einde van een geslaagde avond
In hun slotstatements gaven de panelleden antwoord op de laatste vragen over democratisering en de rol van het Westen. Waarom stellen wij onze politieke verkaveling gelijk aan de hunne? En wanneer is een land toe aan democratie? Meijer trapte af: “Als mensen aangeven liberaal of sociaaldemocraat te willen zijn en hulp nodig hebben om partijen te vormen, waarom zouden wij daar dan niet voor gaan? Het werk wat we vanuit Nederland kunnen doen kan heel belangrijk zijn.” Dit is ook wat Netjes beaamt: “In Egypte zoekt men contact met de gevestigde politieke partijen in Europa om hen te helpen wat die politieke verkaveling in stand houdt. En daarbij is het nu heel moeilijk om in Egypte democratisering tot stand te brengen. Ik ben er totaal niet optimistisch over.”

Faltas voegt toe: “Het Westen zou er goed aan doen om kritisch te zijn op de rol van Israel als het democratie en democratisering wil ondersteunen. Dat zou veel begrip en waardering opleveren van onze Arabische vrienden.” Hij stipte ook nog een andere probleem aan waar we niet op in konden gaan tijdens het Politiek Café door gebrek aan tijd: “De toenemende belangstellingen voor de strijd tegen onderdrukking van vrouwen kan heel waardevol zijn voor de Arabische wereld omdat de focus verschuift naar de problemen zelf in plaats van een problematische regio.”

Het was dan ook een onmogelijke opdracht, zoals Berkvens aangeeft, om alle aspecten van de Arabische Lente: drie jaar later te bespreken. Wat wel duidelijk is geworden is dat democratiebevordering alleen plaatsvindt als de bevolking het wil en er de kans voor krijgt en dat de transitie pas begint na een revolutie. “We zullen op zoek moeten gaan naar lange termijn oplossingen en goed moeten luisteren naar wat de mensen zelf willen. Alleen dan kunnen we democratieën bevorderen.” En met die woorden luidde hij de borrel in waar men nog napraatte met de sprekers en elkaar.

Door Merel Berkelmans

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl