China in Afrika: Westerse angst en Afrikaanse verdeeldheid

Vorige maand opperde minister Ploumen van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking dat Nederlanders moeten openstaan voor de mogelijkheid om met Chinezen samen te werken in Afrika. Tijdens de jaarlijkse ambassadeursconferentie attendeerde ze de diplomaten erop dat ze moeten inspelen op veranderingen in het internationale krachtenveld. Ze zouden het beste dat China te bieden heeft moeten combineren met het beste wat Nederland te bieden heeft. De minister laat hierbij een ander geluid horen dan in de Westerse en Nederlandse media vaak ten toon gespreid wordt. Terwijl China steeds nauwere banden krijgt met Afrika, kijkt het Westen doorgaans teleurgesteld en angstig toe.

Toename in China – Afrika relaties
De laatste jaren groeit de handel tussen China en Afrika gigantisch. De Chinezen investeren enorm veel in bedrijven en projecten, kopen grote delen Afrikaans land op, en importeren veel vanuit het continent: tussen 1998 en 2010 vermenigvuldigde de Afrikaanse export naar China bijvoorbeeld 60 keer. De bilaterale handel steeg tussen 2000 en 2012 van 10 miljard USD naar bijna 200 miljard USD. Daarnaast promoot China haar eigen cultuur in Afrika door steeds meer Chinese cultuurcentra op te richten en Chinees te onderwijzen in een van de inmiddels twintig Confucius Instituten in Afrika. In 2012 kondigde Chinese president Hu Jintao aan dat hij Afrika de komende drie jaar voor 20 miljard dollar (16,3 miljard euro) aan leningen wil aanbieden.

Daarnaast trekken Afrikanen ook steeds meer naar China om werk te vinden en handel te drijven. In de documentaire ‘Zwart Geld: De Toekomst komt uit Afrika’ portretteert Tegenlicht een groep Nigeriaanse immigranten in de Chinese metropool Guangzhou. De Afrikanen hadden allemaal goedlopende zaken en vertelden over hoe veel makkelijker ze handel kunnen drijven in China dan in Europa. Volgens de documentaire toont deze Nigeriaanse gemeenschap dat de koers van de emigratiestroom uit lage lonen landen wordt verlegd van het oude continent Europa naar nieuwe economieën in Azië. Terwijl Europa steeds meer haar grenzen sluit, en tegelijkertijd in rap tempo vergrijst, kiezen Afrikaanse emigranten in plaats van het westen voor het oosten. Filosoof en politicoloog Achille Mbembe en Ian Goldin, voormalig vice-president van de Wereldbank, leggen uit hoe dit schadelijk is voor Europese landen, die zo veel werkkrachten en inkomsten mislopen. Overigens kan er een kanttekening bij deze documentaire worden geplaatst aangezien veel Afrikaanse immigranten in de informele economie belanden of snel failliet gaan. Die migratiestromen hebben dus niet direct een positieve invloed heeft op China of de Chinese economie, noch (hypothetisch) op de Europese economieën. 

‘China: de nieuwe kolonisator!’
Het Westen reageert jaloers en bevreesd op de rol van Chinezen in Afrika en schildert ze af als slechteriken. In 2006 verkondigde de Britse politicus Jack Straw dat wat de Chinezen nu probeerden in Afrika hetzelfde was wat de Britten 150 jaar geleden deden. Vijf jaar later omschreef Hillary Clinton de Chineze inmenging in Afrika als een nieuwe vorm van kolonialisme. Een maand geleden zei de Japanse minister president dat de enige reden waarom China ontwikkelingshulp bood aan Afrika was om hun grondstoffen en economische belangen veilig te stellen.

Ook in de media wordt veel aandacht besteed aan de ‘Chinese overname’ , ‘hoe China Afrika leegkoopt, of ‘hoe het Westen uit Afrika verdwijnt’. Volgens De Correspondent is er een aantal hardnekkige mythes die steeds terugkomen in deze berichtgeving: China wordt neergezet als Afrika’s nieuwe kolonisator, Afrika speelt een relatief passieve rol in het politiek-economische spel tussen China en het Westen, en de Afrikaanse bevolking profiteert niet van Chinese investeringen. Al deze mythes zijn ongenuanceerd, sommige ronduit onjuist.

De voornaamste reden die genoemd wordt waarom het Westen zo bevreesd reageert is het gevoel dat het langzaamaan de macht over het Afrikaanse continent kwijtraakt. Na  honderden jaren van koloniale overheersing waarbij het Westen zich kon verzekeren van goedkope arbeidskrachten, grondstoffen, en producten wordt het Westen nu de deur gewezen. De oude koloniale machten hebben het niet meer voor het zeggen in de Afrikaanse landen, iets wat het Westen moeilijk te accepteren vindt. Dit is vooral moeilijk omdat het Westen haar economische en politiek-strategische belangen veilig moet stellen. De angst om een sterke internationale positie kwijt te raken draagt nog verder bij aan de teleurgestelde reacties. Los van de vraag of die angst gelegitimeerd is, is het nog onduidelijk of die angst ook terecht is. 

Professor Deborah Bräutigam, schrijfster van het blog “China in Africa: the Real Story”, geeft aan dat het Westen moet accepteren dat China een steeds grotere rol speelt in Afrika, en die rol niet verkeerd of hypocritisch moet uitleggen. In plaats daarvan zou het, zoals minister Ploumen voorstelt, samen moeten werken met de Chinezen, als ze tenminste ‘een geloofwaardige en significante internationale macht willen blijven’. 

Bedreiging of een kans?
Wat ‘de Afrikanen’ vinden van de steeds groter wordende invloed van de Chinezen is onmogelijk na te gaan. Daarvoor is de groep te groot, te divers, en staan er te veel verschillende belangen op het spel. Toch zijn er twee kampen te onderscheiden: degene die vinden dat Afrika er economische baat bij heeft en degene die vinden dat Afrika beter af is als China’s invloed op de economie en ontwikkeling van Afrika minder groot zou zijn.

Zo schreef de Zambiaans-Amerikaanse econome Dambisa Moyo in ‘The Winner Takes All: China’s Race for Resources and What It Means for Us’ hoe China voornamelijk voor de grondstoffen in Afrika gaat, maar daarbij verwelkomt wordt door de Afrikanen zelf. De Chinese handel is er een van wederkerigheid, in tegendeel tot hoe het Westen Afrika benaderd heeft en dat vaak nog steeds doet. In haar ogen profiteren de Afrikanen van de komst van de Chinezen. In ruil voor grondstoffen wordt er geïnvesteerd in infrastructuur, wat weer banen oplevert en de economie stimuleert. Volgens Moyo kan dat niet worden gezegd van de invloed van het Westen: niet alleen kent het Westen een lange geschiedenis van koloniale uitbuiting, maar ook de handelsbarrières die zijn opgeworpen stimuleren de Afrikaanse economie totaal niet. 

Aan de andere kant laat Africa Review zien hoe de arbeidsverhoudingen tussen de Chinese werkgevers en de Afrikaanse werknemers alles behalve soepel verlopen. De Afrikanen worden slecht behandeld, moeten gevaarlijk werk doen zonder veiligheidsmaatregelen, en krijgen niet genoeg betaald. De Chinese bazen beginnen volgens dit artikel steeds meer te lijken op de vroegere koloniale overheersers. Ook schrijven Thierry Bangui en Fweley Diangitukua dat de zogenaamde win-win situatie niet opgaat. Doordat de Chinezen hun eigen arbeiders meenemen en zo hun eigen werkloosheidsprobleem oplossen, komen Afrikanen niet aan werk.

Zoals Babette Zoumara and Abdul-Rauf Ibrahim aangeven, mist Afrika een coherent beleid over China. Omdat ieder land afzonderlijk beleid voert, wordt Afrika’s onderhandelingspositie ondermijnt. Ze pleiten er dan ook voor dat de Afrikaanse Unie hier duidelijk in moet zijn en zo vooral van de de positieve gevolgen van de toenemende handel kan profiteren. Intussen zou het Westen zich moeten heroriënteren en hun Sino-Afrika beleid kunnen aanpassen, zoals minister Ploumen verlangt, om met deze ontwikkelingen mee te kunnen blijven doen. Dat levert meer op dan China afschilderen als “de nieuwe kolonisator”.

Door Merel Berkelmans

Bronnen: Nieuws, Nu.nl, Tegenlicht, PambazukaChina-Africa: the Real Story, Africa is a Country, De Correspondent, Wereldburgers.tv, European Financial Review, Africa Review

Foto: China Africa Project

Hier kunt u ook een goede uitleg vinden door Michel Beuret over hoe en waarom China in Afrika haar economische belangen behartigt (wel in het Frans).

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl