Conferentie in Kiev: Ukraine, Georgia and Moldova: a European choice

Op 15 en 16 November organiseerde de FMS in samenwerkingsverband van het European Forum for Democracy and Solidarity een conferentie in Kiev (Oekraïne), getiteld: Ukraine, Georgia and Moldova: a European Choice. Sprekers uit EU landen en uit Oekraïne, Moldavië en Georgië focusten op de ontwikkelingen in en rondom de drie landen sinds hun duidelijk verwoordde keuze voor een Europese ontwikkelingskoers. Deze keuze werd ook geformuleerd in de Associatieverdragen die alle drie de landen ondertussen hebben getekend, en hebben (bijna allemaal) geratificeerd. De confrontatie met Rusland waarmee ze nu te maken hebben is een rechtstreeks gevolg hiervan, maar zorgt er ook voor dat deze drie landen steeds meer een blok gaan vormen.

Oekraïne
De meeste aandacht besteedden we aan Oekraïne, gezien de precaire situatie waarin het land zich nu bevindt, en de duizelingwekkende ontwikkelingen die zich daar in het afgelopen jaar hebben voltrokken. Allereerst spraken we over de interne situatie: hebben de recente parlementsverkiezingen stabiliteit gebracht? Zijn er ondertussen nieuwe gezichten en machten in de Oekraïense politiek? En hoe zit het met de kansen voor sociaaldemocratie in Oekraïne?

Hoewel de situatie iets stabieler lijkt sinds de verkiezingen, werd er ook geklaagd over het feit dat het systeem in feite niet erg veranderd is, waar de activisten van de Maidan in het najaar 2013 en winter 2014 nu juist voor hadden gestreden: er zijn nog altijd oligarchen met erg veel invloed, en veel van de voormalige aanhangers van de verdreven president Janoekovitsj zijn ook weer in het parlement gekomen. Maar ook zijn er veel nieuwe spelers: veel van de Maidan activisten zijn de politiek in gegaan en zijn het nieuwe parlement in verkozen. Ook zijn ze initiatieven gestart die het systeem moeten veranderen, zoals een grondwetswijziging waar ze aan werken. Wat betreft sociaaldemocratie lijkt er wel potentie te zijn in het land, maar geen echte politieke partij die de sociaaldemocratie kan vertegenwoordigen. Onze partner daar, de Institute for Democracy and Social Progress  (IDSP), is dan ook een paar jaar geleden een grassroots netwerk begonnen van jonge sociaaldemocraten over het hele land verspreid. Ondertussen is de New SD Platform een landelijk netwerk met zo’n 700 enthousiaste en gemotiveerde jonge sociaaldemocraten die zich actief inzetten in de politiek.

Sommige van de discussies – vooral die rondom de relatie met Rusland - waren erg gepassioneerd, wat ook aangeeft dat er ook binnen de expertgemeenschap (ook in Oekraïne) de meningen verschillen over deze onderwerpen. Het bleek bijvoorbeeld erg moeilijk om na te denken over het verloop van de relatie met Rusland in de toekomst, terwijl er nog een bloederig conflict bezig is met dat land in het Oosten van Oekraïne, en terwijl de Krim nog altijd geannexeerd is.

Moldavië en Georgië
Ook spraken we over de situatie rondom Moldavië en Georgië. Voor Moldavië zijn deze weken vooral erg spannend: het land ging op 30 november naar de stembus voor parlementsverkiezingen. De campagne leek vooral te draaien om de vraag of Moldavië zich richting de EU of richting de Russische Euraziatische Unie moet ontwikkelen, en de Moldaafse maatschappij is erg verdeeld hierover. Het armste land van Europa heeft te kampen met de facto handelsembargo’s van Rusland, de angst voor een Oekraïens scenario in de eigen afgescheiden gebied, Transnistrië, en een verdeeld politiek veld, om maar niet te spreken over de problemen omtrent de economie, corruptie en een braindrain van jong talent. Met bijna alle stemmen geteld lijkt het erop dat de pro-Europese politieke partijen hun meerderheid hebben weten te behouden, mits ze een coalitieakkoord kunnen sluiten. Maar de grootste winnaar van de verkiezingen – en tevens de grootste partij – is de Socialistische Partij, die er bekend om staat een pro-Russische koers na te streven. Veel kiezers maken zich dus ook zorgen over wat een Europese koers precies voor ze zal betekenen, en vrezen voor een verslechterde relatie met Rusland.

In Georgië heeft de regeringscoalitie het een stuk makkelijker: het heeft een comfortabele meerderheid in het parlement en is nog altijd erg populair onder de bevolking. De regering heeft Europese en Euro-Atlantische integratie als een prioriteit gesteld, en een meerderheid van de bevolking lijkt dit ook te steunen: veel Georgiërs zien dit niet als een puur politieke keus, maar ook een kwestie van veiligheid, na hun ervaring met Rusland in 2008. Georgië heeft grote stappen gezet richting democratisering; het is bijv. het eerste land in de regio dat een echte machtswisseling heeft meegemaakt d.m.v. verkiezingen, waarbij de regeringspartij in de oppositie ging en daar nog altijd een grote rol speelt. Ook voert de regering hervormingen door meer rechten te geven aan groepen die dat nog niet hadden (bijv. een arbeidswet over werknemersrechten, een antidiscriminatiewet, hervormingen in het gevangeniswezen etc.). Er zijn echter ook een paar ontwikkelingen die potentieel zorgwekkend kunnen zijn. Zo zijn er een aantal rechtszaken bezig tegen prominente leden van de vorige regering (huidige oppositie), en hoewel die op dit moment niet formeel worden erkend als politiek gemotiveerd door mensenrechtenorganisaties, is de lijn die de autoriteiten hiermee bewandelen vrij dun. Ook is er onduidelijkheid over de rol van voormalig Premier Bidzina Ivanishvili, die de huidige regeringscoalitie vormde: formeel heeft hij geen enkele politieke rol of functie meer, maar informeel lijkt hij nog erg invloedrijk.

Groepsvorming
Oekraïne, Moldavië en Georgië hebben ingrijpende ontwikkelingen meegemaakt in de afgelopen jaren. Sommigen daarvan hebben wij goed kunnen volgen, anderen hebben zich onder de radar van de Westerse media voltrokken. Maar we moeten niet vergeten hoe belangrijk deze regio is voor Nederland en voor de EU. Afgelopen zomer hebben we met de MH17 ramp met eigen ogen kunnen zien hoe ingrijpende gebeurtenissen daar ons kunnen raken. Het is een illusie om te denken dat we deze landen los kunnen zien van ‘ons Europa,’ en juist cruciaal dat we actief betrokken raken en bijblijven bij hun ontwikkeling.

Maar de landen zelf staan natuurlijk ook niet stil. Wat mij voornamelijk opviel is hoezeer de onderlinge interactie is gegroeid. Oekraïne, Moldavië en Georgië zien zichzelf niet meer – of veel minder dan vroeger – als losstaande landen die ook apart behandeld dienen te worden. Gezien de ontwikkelingen van het afgelopen jaar komen zij steeds meer tot de conclusie – al dan niet onwillend – dat zij in hetzelfde schuitje zitten, en of ze het nu willen of niet, tot elkaar veroordeeld zijn door hun geopolitieke ligging en keuzes. Er is dan ook veel meer interactie onderling, veel meer aandacht voor en analyse van wat er in de buurlanden gebeurt en wat voor een invloed dat kan hebben op de eigen ontwikkeling. Er is ook meer een gevoel van (bijna gedwongen) solidariteit: als het de Oekraïners niet lukt om een sterke, democratische Europese staat te bouwen dan kunnen de Moldaviërs het ook wel vergeten; als we goed naar de Georgiërs hadden gekeken en geluisterd, dan waren we misschien iets beter voorbereid geweest op de Russische agressie. Er zijn denk ik nog nooit zoveel Oekraïnse vlaggen gedragen bij demonstraties in Tbilisi.

Er lijkt zich een soort nieuwe groepsvorming te voltrekken in het post-Sovjetgebied. De vraag is of de solidariteit tussen deze landen sterk genoeg wordt om elkaar ook daadwerkelijk te kunnen helpen, en hoe Poetin’s Rusland erop zal reageren.

Door Marina Ohanjanyan

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl