Controversiële dammen in Congo en Ethiopië en het lot van lokale gemeenschappen

De Wereldbank besloot 20 maart om de bouw van een omstreden dam in de Democratische Republiek Congo (DRC) te steunen met een lening van 73,1 miljoen dollar, wat neerkomt op ongeveer 53 miljoen euro. De Afrikaanse Ontwikkelingsbank had al een lening van 33,4 miljoen dollar (ongeveer 24 miljoen euro) beschikbaar gesteld. In totaal gaat het gehele project minimaal 14 miljard dollar, ofwel 10 miljard euro kosten. NGOs zijn zeer kritisch over het project dat zal leiden tot gedwongen verhuizingen van lokale gemeenschappen. Tegelijkertijd vindt er ook in Ethiopië een strijd plaats tussen de internationale organisaties en de regering die een immens dammenproject wil opzetten dat de levens van honderdduizenden mensen zal ontwrichten.

Grootste deel van stroom voor export
De twee damprojecten in Congo en Ethiopië kunnen beiden een gigantisch potentieel van hydro-elektrische energie aanboren. In Congo zal de Inga III Basse Chute hydro-elektrische dam 4.800 megawatt gaan opleveren. De bedoeling is dat in oktober 2015 wordt begonnen met de bouw. De Inga III is de eerste stap in de ontwikkeling van Grand Inga, een combinatie van dammen dat uiteindelijk 40.000 mega watt kan opleveren, het hoogste aantal ter wereld.

Het heeft tientallen jaren geduurd voordat er genoeg geld beschikbaar was om de dam te bouwen. Doordat Zuid-Afrika nu heeft toegezegd om 2.500 megawatt af te nemen, is de financiering rond. Van de 2300 megawatt die overblijft, is 1300 watt gereserveerd voor export en om de mijnen en de aanverwante industrie in de Katanga, van stroom te voorzien.

De Wereldbank geeft aan dat de constructie niet alleen duizenden banen gaat opleveren maar ook het 9 miljoen mensen van energie kan voorzien. Dit zal de economie voortstuwen en menselijk welzijn verbeteren.

De Gilgel Gibe III dam in Ethiopië wordt al sinds 2006 gebouwd. In oktober 2013 was 75% van de dam klaar. Deze dam kan 1.870 mega watt genereren, die voor de helft bestemd is voor export. De handel in energie kan Ethiopië 300 miljoen dollar opleveren. Daarnaast kunnen miljoenen Ethiopiërs profiteren van de energie, volgens de Ethiopische regering en de Wereldbank.

In 2011 gaf toenmalige president Meles Zenawi aan dat hij koste wat het kost deze dam gebouwd wil hebben om de mensen in zijn land te kunnen laten profiteren van ontwikkeling. De dam zal ervoor zorgen dat de lokale gemeenschappen moderne levens kunnen gaan leiden. Zeker omdat de populatie van Ethiopië verwacht is te verdrievoudigen over de loop van dertig jaar is het belangrijk om al het potentieel aan energie te verwezenlijken. Hij beschuldigde internationale organisaties die protest aantekenen tegen de dammen ervan het land onderontwikkeld te willen houden ‘voor toeristen’ en armoede te willen prolongeren.

Keerzijden: het lot van lokale gemeenschappen
Een aantal NGOs is namelijk zeer kritisch. De energie die genereert zal worden is voornamelijk voor export en zware industrieën bedoeld. Het zal daarom niet direct de levens van de miljoenen Congolezen en Ethiopiërs verbeteren die nu geen toegang hebben tot elektriciteit. Daarnaast zullen mensen gedongen worden te verhuizen en is het nog maar de vraag of er genoeg compensatie wordt geboden. Er is ook niet genoeg gekeken naar alternatieven voor duurzame energie die veel beter de lokale gemeenschappen kunnen bereiken en helpen. 

In Ethiopië zal door de dam de Omo vallei onder water komen te staan. Honderdduizenden mensen zullen dan een andere onderkomen en broodwinning moeten zoeken. Meerdere studies hebben aangetoond dat het project de lokale economieën en ecosystemen volledig zal verwoesten in plaats van te stimuleren. Dit geldt niet alleen voor Ethiopië. Het meer Turkana in Kenia, dat nu meer dan 6.400 vierkante kilometer groot is, zou kunnen opdrogen tot twee kleine meren. Dit betekent dat visserij minder goed mogelijk is en meer dan 170.000 mensen hun inkomen zullen verliezen. Ook zullen velen diersoorten en ecosystemen verloren gaan. 

De Ethiopische overheid heeft de lokale gemeenschappen niet geconsulteerd over het project. Er wordt ook geen compensatie geboden voor de gedwongen verhuizingen. Volgens professor Alemayehu Mariam, die fel tegen de dam is, zal het project voor de agro-pastoralisten alleen maar het verlies van traditionele levenswijzen, huizen, voedsel, en landen van voorouders opleveren. De zogenaamde ontwikkeling die President Zenawi predikte is volgens hem een verwoesting van de gemeenschappen die al bestaan. 

Wat moet er nu gebeuren?
De Afrikaanse ‘Commission on Human and People’s rights’ heeft gevraagd aan de Ethiopische regering om te stoppen met de gedwongen verhuizingen. NGOs als Human Rights Watch en International Rivers riepen ook op om de lokale gemeenschappen niet te negeren. 

Eerder deze maand publiceerde de Said Business School van de Universiteit van Oxford een groot onderzoek naar 245 grote dammen die sinds 1934 in 65 landen zijn gebouwd. De kosten van deze dammen vielen gemiddeld 90 procent hoger uit en de projecten duurden gemiddeld 50 procent langer dan gepland. Volgens Atif Ansar, een van de onderzoekers in Oxford, is het dan ook duidelijk: "Als leiders van opkomende landen werkelijk geïnteresseerd zijn in de welvaart van hun bewoners, kunnen ze hun grootse visies over megadammen beter opzij zetten."

De lening die de Wereldbank aan Congo heeft toegezegd is bedoeld om een juridisch kader en een toezichthoudend orgaan op te zetten. Het geld zal ook worden gebruikt om milieurapportages te maken die de gevolgen van de verandering in waterlopen in kaart moeten brengen. Volgens International Rivers is dit alleen niet genoeg: zelfs als de milieurapportages goed worden uitgevoerd, wat volgens hen nog maar de vraag is, is het nog de vraag of het gebrekkige bestuur van Congo rekening wil houden met de implicaties van de rapportages. De enige oplossing is dus om te stoppen met de bouw van het project omdat er veel gevolgen nog niet goed in kaart zijn gebracht en het er nu op lijkt dat de dam een ontwrichtende impact heeft op vele lokale gemeenschappen.

Professor Alemayehu Mariam roept zijn landgenoten in Ethiopië ook op om een vuist te maken tegen de dammen en niet het werk alleen maar over te laten aan internationale mensen- en milieurechten organisaties. Hij vraagt zich af waarom Ethiopiërs niet begaan lijken met de honderdduizenden mensen die moeten verhuizen om plaats te maken voor het project. “Waarom staan wij daar niet onze landgenoten te verdedigen tegen een regime dat zichzelf wil verheerlijken? Waarom grijpen we niet in om deze schendingen van mensenrechten tegen te gaan?”

Duidelijk is dat de gevolgen van deze dammen nog niet goed zijn onderzocht. Het risico dat vele gemeenschappen hun onderkomens en werk kunnen verliezen is nog te groot, zoals ook de ervaring leerde in andere landen.

Door Merel Berkelmans

Bronnen: MO*, South World, Wereldbank, Open Salon, The Africa Report, International Rivers, The Guardian, Pambazuka, BBC

Foto: Gibe III - peakwater.org

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl