Dag van de overwinning, 9 mei. День Победы 9 мая

Ook dit jaar was elke zijstraat naar Tverskaya Ulitsa, de 8-baans toegangsweg naar het Kremlin, geblokkeerd met grote zicht-blokkerende vuilnis- en vrachtwagens en piepjonge agenten. Alles was afgezet tot kilometers rondom het Rode Plein, inclusief hele lijsten aan metro-uitgangen. Hier, in Moskou marcheren de opgedofte eenheden enkel voor de kleine elite van genodigden op het Rode Plein. Boodschap: als je iets wil zien, volg het maar via de TV op je hotelkamer (of de generale repetities een paar dagen eerder).

Hoewel dit feest bedoeld is voor de gewone man in de straat, doet het toch anders vermoeden. Het is vooral gericht om de teugels van het regime strakker aan te trekken en actuele vijandbeelden opnieuw aan te scherpen. Maar als de Russische bevolking op eigen initiatief en met succes iets bijzonders weten neer te zetten, dan wordt deze bijdrage zonder pardon direct in de kiem gesmoord.

9 –mei: een strak geregisseerd warm bad vol nostalgie

9 mei in Rusland, de dag van de overwinning, is een van de grotere feestdagen in Rusland. Weken vooraf werkt men via allerlei media langzaam toe naar het hoogtepunt. Een warm multimedia-bad waar men zich in kan laten zakken: Elk jaar dezelfde oude films en heldenverhalen uit de Grote Patriottische Oorlog (zoals men de Tweede Wereldoorlog in Rusland noemt). Documentaires en schoolprogramma’s die nationale trots benadrukken van een land dat de eerste mens in de ruimte bracht en de beste tanks ter wereld bouwde.

Dit glossy nostalgisch draaiboek werkt men strak af in alle denkbare staatsmedia. Centraal staat het ideaal dat je onderdeel bent van die grootse staat die een essentiële rol speelt in de wereld: “Rusland is een wereldmacht of het is niets”. En natuurlijk wordt slim gekoppeld met een nieuw vijandsbeeld: het westen, haar vulgariteiten en het vermeende fascisme in Oekraïne. Ik zette die dag een paar keer de tv aan om iets te zien van deze stroom van modern “whataboutism”. Op mijn hotelkamer wist ik soms niet of ik moest lachen of huilen.

Uiteraard wijst men op de gevaren van het nazisme toen, maar ook nu. Bijvoorbeeld in relatie met vermeend fascisme in Oekraïne waartegen moet worden gestreden. Ondertussen gaat men met evenveel gemak voorbij aan dat indertijd de Sovjetunie twee jaar lang bondgenoot was met datzelfde Naziregime. En men onder het Molotov-Ribbentroppact zelf vijf andere landen binnenviel, waaronder Polen, voordat de oorlog met nazi-Duitsland uitbrak. Volgens Poetin in 2014, was er niets mis met dat pact.

Nee, het wordt allerminst gestimuleerd om eens goed na te denken over de betekenis van deze nationale feestdag. Op 9 mei liever geen eigen gedachten over de rol van enig totalitair regime. Zeker niet in het land waar een regime al aardig totalitair begint te worden en al bijna 15 jaar stevig sloopt aan elke vrijheid en rechtsgrond voor Russen zelf.

Vanuit het nostalgische warme media-bad denk je minder snel aan het verdwijnen van onafhankelijke media, al dan niet onder het mom van fraude en dubieuze aanklachten, bijv tegen RBK waarin Derk Sauer in 2015 al moest terugtreden in een steeds minder functionerende rechtsstaat. Of dat lonen en pensioenen pas veel later, of helemaal niet worden uitbetaald. Russen doorstaan dit wel. Immers, een recessie is ‘peanuts’ vergeleken bij de oorlog. Paradoxaal lijken veel Russen dit prima te vinden. En peilingen suggereren ook dat Russen liever een aantal vrijheden inleveren, in ruil voor een sterke leider en een belangrijk land.

De Mars der onsterfelijken, hoe het Kremlin initiatief van de eigen mensen wegkaapt.

Nadat in de ochtend de parade voorbij was, was mijn verwachting dat men ‘s middags Tverskaya wel zou vrijgeven voor gezelligheid en podia met dansende mensen met live muziek. Althans zo was mijn ervaring in 2008, toen ik День Победы voor het eerst meemaakte.Maar nu bleef het afgesloten. Volgens de hotelbalie was de straat gewoon toegankelijk. Volgens de jonge agenten echter allerminst. Een prachtig staaltje van typisch Russische realiteit: meer waarheden kunnen tegelijkertijd bestaan.

Die middag was namelijk van de “onsterfelijke regimenten” waarin nabestaanden de portretten van hun gevallen ouders of grootouders voor zich uitdragen. Een burgerinitiatief met een opmerkelijk eigen verhaal. In de oorlog verloren meer dan 26 miljoen Russen het leven en dat heeft immense persoonlijke sporen nagelaten in veel families. Familie is ongelofelijk belangrijk voor Russen. En, - net zoals bij ons-, is het uitermate belangrijk dat het leven zinvol is, en dat van de voorouders ook. Daar haakt het huidige regime genadeloos op in.

Het idee voor de “onsterfelijke regimenten” ontstond in 2012 in Tomsk, door een medewerker van Tomsk TV-2, een van de laatste onafhankelijke regionale media-tv kanalen, uit liefde voor zijn eigen opa: veteraan die had gevochten in Berlijn en waarmee hij elk jaar met de familie om de tafel zat voor de verhalen. Na zijn overlijden, viel het hem op hoe veteranen steeds meer verdwenen en de 9-mei viering steeds meer een commercieel overheids-gereguleerd massa-evenement begon te worden. Dit ten koste van de rol van de veteranen en hun verhalen. 

Daarom begon startten zij het idee dat hun voorouders alsnog konden meelopen in de optocht op 9 mei, al was het in portretten in de armen van de nabestaanden: het eerste “onsterfelijke regiment” in Tomsk. Kern van de initiatiefnemers was dat het een a-politieke vrijwilligersactiviteit zou moeten blijven, non-commercieel en vooral: van de mensen zelf. Om families te helpen hun nabestaanden te herinneren en te eren.

Waar men enkele honderden deelnemers verwachtte, verschenen er meer dan 6000! Het nieuws van het initiatief verspreidde zich snel en in 2013 deden 120 gemeenten mee, en in 2014, meer dan 500. Door het grote en snelle succes van dit burgerinitiatief trok het al snel de aandacht van het Kremlin. Politici vonden dat de processie van de “onsterfelijke regimenten” in Moskou moest worden georganiseerd met de overheid voor logistiek, organisatie en financiën. De initiatiefnemers zagen de bui al hangen en weigerden. En al snel startte politici in Moskou daarom hun eigen kopie: “het onsterfelijke regiment van Rusland”, letterlijk met Poetin voorop. 

Volledige uitbuiting van het concept

En inderdaad, alles waar de oorspronkelijke initiatiefnemers op tegen waren werd nu doorgevoerd: koppeling met commerciële activiteiten en directe links met politieke organisaties zoals het “All-Russia Popular Front” opgezet door Poetin. Nu konden deze partners zichzelf eindeloos promoten via logo’s op drukwerk, banieren en websites. Ook zouden nu portretten meegedragen mogen worden van mensen die zijn omgekomen in de strijd tegen het vermeende Oekraïense fascisme. En er wordt zelfs in Luhansk, Oekraïne meegelopen met wapens die zijn verboden volgens het Minsk-akkoord. 

Het is verworden tot een extra instrument voor en door het Kremlin om dat idealistisch beeld over de oorlog neer te zetten, waar geen plaats is voor de persoonlijke verhalen die soms uitzonderlijk menselijk, klein en a-heroïsch zijn. Vaak ook ongemakkelijke verhalen die men liever niet vanuit de overheid deelt, van jonge mensen die door het eigen regime verdwenen of om niets in militaire strafexpedities omkwamen.

Om toch het oorspronkelijke apolitieke en individuele doel te behouden hebben de initiatiefnemers nu hun toevlucht genomen tot een eigen website: moypolk.ru. Hier nodigt men mensen uit om deze individuele persoonlijke verhalen uit de oorlog te delen die ook onmiskenbaar deel uitmaakt van deze periode en de eigen geschiedenis.

Begin mei waren er al meer dan 300.000 bezoekers. En het is echter de vraag nog hoelang deze website in de lucht blijft, gezien de steeds strenger wordende wetgeving ten aanzien van blogs, websites, en andere online media waar de overheid de regie overneemt wanneer je meer dan 3000 bezoekers per dag ontvangt, en direct kan afsluiten wanneer de content ze niet bevalt. Toch is het uitzonderlijk prettig wanneer Russen zelf ook de verhalen willen horen, en 9 mei gebruiken als een dag van bezinning, persoonlijke herinnering, en de glossy weten door te prikken.

Auteur: Ernstjan van Doorn

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl