De EU-Afrika Top: wat is er besproken?

Vorige week vond in Brussel op 2 en 3 april de vierde Afrika-EU top plaats. Meer dan 90 delegaties kwamen bijeen om het partnerschap tussen Europa en Afrika te evalueren. Het thema was ‘Investeren in welvaart, mensen, en vrede.’ Onderwerpen die daarbij besproken werden zijn onder andere migratie – vooral naar aanleiding van de ramp in Lampedusa in oktober 2013 – handelsverdragen, regionale veiligheid, ontwikkelingshulp, en globale problemen zoals klimaatverandering. Voornaamste conclusie is dat de focus van de relatie tussen Europa en Afrika verschuift van ontwikkelingshulp naar handel en investeringen.

Roadmap: hoe gaan we nu verder?
In 2007 in Lissabon werd er een ‘Joint Africa-EU Strategy’ geschreven die dit jaar geëvalueerd werd. In deze strategie staat dat Afrika en Europa op een andere manier om zouden moeten gaan met elkaar die afwijkt van de traditionele donor-ontvanger relatie. In plaats daarvan moeten Afrika en Europa gelijke partner van elkaar worden. Dit kan worden versterkt door gelijkwaardige partnerschappen op het gebied van handel en het verhogen van het aantal overlegmomenten tussen Afrikaanse en Europese leiders. 

De prioriteiten voor de komende drie jaar zijn:
1. Vrede en veiligheid
2. Democratie, goed bestuur en mensenrechten.
3. Menselijke ontwikkeling
4. Duurzame ontwikkeling en groei en continentale integratie.
5. Globale en opkomende problemen.

Om deze prioriteiten te bewerkstelligen is er een ‘roadmap’ opgesteld die de belangrijkste doelstellingen weergeeft. In al deze doelstellingen komt naar voren dat Afrika en Europa meer en beter moeten gaan samenwerken op economisch en politiek niveau.

De punten uitgelicht
Punt 1 is onder andere gericht op het tegengaan van terrorisme, mensenhandel, en drugs- en wapenhandel die een bedreiging vormen voor beide continenten. Daarnaast zal er vooral worden gefocust op het versterken van de Afrikaanse troepen en instituties zodat zij onafhankelijker kunnen gaan opereren. Ook wordt het tegengaan van straffeloosheid genoemd. Dit kan gezien worden als een direct verwijzing naar wat er nu in de Centraal Afrikaanse Republiek gebeurt.

Punt 2 zal in de praktijk betekenen dat verkiezingen beter worden gemonitord, mensenrechten beter zullen worden beschermd en dat maatschappelijk middenveld zal worden gepromoot. Ook zullen illegaal verhandelde kunst en culturele objecten moeten worden teruggebracht – wat in 2004 eigenlijk al afgesproken was.

Punt 3 en 4 zijn hoofdzakelijk gericht op het versterken van de economische wederzijdse belangen en verdragen . Innovatie en technologie zullen daarbij gestimuleerd worden en handel zal centraal komen te staan wanneer het gaat om duurzame ontwikkeling. Migratie is ook onderdeel van deze prioriteit waarbij er benadrukt wordt dat illegale migratie meer aandacht moet krijgen maar ook de positieve gevolgen van (legale) migratie beter in kaart moeten worden gebracht en gestimuleerd. De leiders werden het tijdens de top ook eens over een 5 stappen plan dat rampen als Lampedusa moet voorkomen. Beleidscoherentie speelt ook een rol in deze prioriteiten, hoewel die niet echt uitgesproken is.

Punt 5 gaat voornamelijk over klimaatverandering en de Post-2015 agenda. Ten aanzien van klimaatverandering is besproken hoe Afrika en Europa beiden hun uitstoot van broeikasgassen zullen verminderen en dat tijdens overleggen en het opstellen van beleidsplannen voornamelijk wordt gekeken naar de gevolgen van klimaatverandering voor landbouw, waterbronnen, en de kustgebieden. Voedselzekerheid en het behoud van biodiversiteit staan hierbij centraal. Het controversiële REDD+ project dat ontbossing moet tegengaan en waar we al eerder over schreven zal daarbij bijvoorbeeld worden gestimuleerd.  

Kritiek op deze punten is dat er steeds meer weer wordt benadrukt dat het om gelijkwaardige partnerschappen gaat, maar dat deze in de realiteit nog helemaal niet bestaan. Volgens Daniel Kalinaki kan de relatie tussen Europa en Afrika nog steeds worden gekarakteriseerd als een donor-ontvanger relatie en het extra geld dat wordt gepompt in ontwikkelingshulp en militaire interventies maken dat duidelijk.

Wat is er niet besproken?
Een aantal critici sprak ook over de spreekwoordelijke olifanten in de kamer die niet behandeld zijn tijdens de top. Christian Freymeyer schrijft bijvoorbeeld in Think Africa Press dat de top een heel goede gelegenheid was geweest om te spreken over de illegale geldstromen die ieder jaar van Afrika naar Europa plaatsvinden en het Afrikaanse continent miljarden dollars laat mislopen. Er wordt geschat dat in 2011 alleen al 43,7 miljard euro via illegale geldstromen Afrika verliet. Daar stond tegenover dat Afrikaanse landen tezamen 34,3 miljard euro aan ontwikkelingshulp ontvingen. Zijn boodschap is duidelijk: volgens Freymeyer had die ontwikkelingshulp helemaal niet plaats hoeven vinden als die illegale geldstormen harder worden aangepakt.

Illegale geldstromen
Die illegale geldstromen worden veroorzaakt door verschillende dingen. Belastingontwijking en –ontduiking vormen een zeer groot aandeel in die geldstromen. De zogenaamde brievenbusbedrijven spelen daarbij een grote rol. Deze bedrijven hebben zich geregistreerd in een Europees land (vooral Nederland wordt door velen gezien als een belastingparadijs ) terwijl er daar vrijwel geen economische activiteit plaatsvindt. De registratie is puur bedoeld om de belasting in andere (Afrikaanse) landen te ontwijken. Ook  regeringen die geld verduisteren, corruptie, fraude, en het geld dat wordt opgebracht door mensenhandel en smokkel dragen bij aan de illegale geldstromen.

Freymeyer had dan ook graag gewild dat dit besproken werd tijdens de top. Alleen als Europese landen samen gaan werken om dit tegen te gaan, en nu wetten opstelt die het makkelijker maken harder op te treden tegen dit soort activiteiten kan er daadwerkelijk iets aan gedaan worden. Het Europees Parlement heeft laatst al besloten dat er bedrijven hun eigenaren publiekelijk moeten registeren. Hierdoor kunnen mensen verantwoordelijk worden gehouden voor die belastingontwijking. Dit besluit moet nog wel worden goedgekeurd door de nationale regeringen. Dat er dus niet over vergaderd werd tijdens de top is een gemiste kans.

Wetswijzigingen in Oeganda en Nigeria
Daarnaast is er niet expliciet ingegaan op de recentelijke wetswijzigingen in Oeganda en Nigeria die LGBTs discrimineren. Wel hebben zowel de Belgische premier Elio di Rupo en voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz in hun speeches opgeroepen  de rechten van minderheden te beschermen. Ook de ‘LGBT intergroup’, een groep van meer dan 170 Europarlementariërs die zich inzetten voor de rechten van homoseksuelen en transgenders, hielden borden omhoog met ‘End LGBT hate’ om zo aandacht te vragen voor deze rechten.

Deze wetswijzigingen hebben ook nationale reactie ontlokt. Nederland en Denemarken hebben hun ontwikkelingshulp stopgezet naar Oeganda en de EU als geheel is de ontwikkelingshulp nu aan het herzien.

In haar eind-speech maakte Voorzitter van de Afrikaanse Unie Dr. Nkosazana Dlamini-Zuma duidelijk dat Europa en Afrika niet alleen buren zijn maar ook door hun gedeelde geschiedenis en hun gedeelde toekomst onlosmakelijk verbonden zijn met elkaar. Ze maakte daarbij wel duidelijk dat het heel belangrijk is dat Europa de nieuwe positie van Afrika als een continent vol groeiende en bloeiende economieën en samenlevingen ook erkent en het proces van ontwikkeling niet frustreert door ongelijkwaardige verdragen aan te gaan. In theorie zijn tijdens deze top daar goede stappen voor gezet. De komende jaren zullen gaan uitwijzen of het in de praktijk ook wordt geïmplementeerd.

Door Merel Berkelmans

Bronnen: Africa EU partnership, Roadmap Afrika-EU top, European Assembly, FMS I, The East African, Think Africa Press, Nieuwspoort.net, FMS II, Africa EU blogspot, Eindspeech Dlamini-Zuma 

Een fotoreportage van de EU-Afrika top kan hier gevonden worden 

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl