Een ontmoeting met Krimtataren

Onlangs was er een internationale conferentie over minderheidstalen in Kiev. Camiel Hamans, hoogleraar Nederlands in Polen en voormalig directeur van de Anne Vondeling Stichting, was uitgenodigd om hier te spreken. Hij ontmoette daar ook een delegatie Krimtataren en doet hiervan verslag.

Naar McDonald’s is het eerste dat ze bij aankomst willen. Niet omdat een Big Mac een eerste levensbehoefte zou zijn, maar omdat Moskou McDonald’s uit Rusland verbannen heeft en dus ook van de Krim. Het gezelschap Krimtataren dat na een lange reis en een twee uur durende paspoortcontrole in Kiev is aangekomen, heeft veel overeen met een schoolreisje. Uitgelaten en opgewonden. Eindelijk kunnen ze weer eens zichzelf zijn zonder daarbij steeds over hun schouder te hoeven kijken.

Ze zijn uitgenodigd voor een internationale conferentie over minderheidstalen in Oekraïne en zij worden vanwege de politieke ontwikkelingen die hen buiten het bereik van de Oekraïense overheid heeft gebracht als eregasten ontvangen. Het Europese Handvest voor Minderheidstalen dat Kiev getekend heeft en dat sprekers van andere dan de nationale taal bescherming biedt, is door Moskou nooit ondertekend. Niemand weet daardoor wat het Krimtataars, een aan het Turks verwante taal, boven het hoofd hangt.

Eerherstel en rehabilitatie van de Krimtataren?
Toen Poetins ‘groene mannetjes’ de macht overnamen op de Krim protesteerden de Krimtataren luidruchtig. Zij hebben het niet zo op de Russen en zijn blij met hun Oekraïense staatsburgerschap en daarbij behorende rechten. Poetin heeft daarom, in de hoop ze te paaien, allerlei beloften gedaan. Onder andere dat hij de Krimtataren als groep zal rehabiliteren en alle beschuldigingen van collaboratie met de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog zal intrekken. Tot nu toe is daar nog maar weinig van gekomen. Integendeel. Hun leider, Mustafa Dzemilev, -als klein kind mee in ballingschap gestuurd en in de Sovjettijd een gekend dissident- is voor vijf jaar de toegang tot de Krim geweigerd. Allerlei Krimtataren die na terugkeer uit ballingschap (jaren ‘80) hun huizen door anderen bewoond zagen en moesten vaststellen dat die Russen niet van zins waren te vertrekken, worden nu aangeklaagd, omdat ze ten einde raad maar een huisje opgetrokken hebben op een onbebouwd stukje land. Het blijkt dat de bureaucratie en de Russische buren nu eenmaal een vergunning eisen.

De russificatie van Oekraïens-talig onderwijs
Oekraïens-talige hogescholen, universiteiten en afdelingen worden de een na de ander gesloten. Hoger onderwijs wordt weer gerussificeerd. Dit is voor het onderwijs in en onderzoek naar het Krimtartaars rampzalig, want juist aan die instituten werd het meest aan Krimtataars gedaan. Docenten worden bovendien verplicht een Russisch paspoort te accepteren, anders mogen ze niet meer doceren. Een van de delegatieleden heeft dat geweigerd en vreest daarom dat hij vanaf 1 oktober werkloos zal zijn.

De taalkundige omstredenheid: ‘Krimtataars’ of ‘Krim-Tataars’?
Zelfs over de naam wordt gestreden: een van de universitaire docenten heeft in haar vrije tijd en met hulp van een aantal vrienden een Krimtataarse wikipedia opgezet, die nu al een dikke dertig pagina’s omvat. ‘Krimtataars’ schrijft zij. ‘Krim-Tataars’ eist de Russische webbeheerder, want zo zit het in de ogen van de Russen. Krimtataren zijn geen apart volk, zoals zij zelf op basis van geschiedenis en taal stellen, maar zij zijn Tataren die toevallig op de Krim terecht gekomen zijn. De andere Tataren waar zij bij zouden behoren, wonen niet, zoals men zou verwachten in de Russische deelrepubliek Tarastan, maar in het onafhankelijke Kazachstan. Volgens de Russen zijn Krimtataren dus gewoon een subgroep van de Kazachen. In andere woorden, het verbindingsstreepje in Krim-Tataars impliceert ‘als het jullie niet langer bevalt, ga dan terug naar je soortgenoten. Ga naar Kazachstan, dan heeft Rusland geen last meer van jullie.’

Dus niets eerherstel, niks rehabilitatie, maar veeleer dreiging, dat is wat de Krimtataren ervaren.

Door Camiel Hamans, PvdA-Buitenlandreporter

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl