Europa, hou het licht van de hoop brandend in Oekraïne

De verovering van het strategisch belangrijke stadje Debaltsevo door de pro-Russische separatisten- een flagrante schending van het Minsk 2-akkoord dat voorzag in een wapenstilstand-  past inmiddels in een patroon van het Russische optreden in het conflict over Oekraïne. Naar buiten toe roept het Kremlin op tot oplossing van het conflict en verklaart het zich bereid tot dialoog om escalatie en verder bloedvergieten te voorkomen. In de praktijk tracht het via militaire steun aan de pro-Russische separatisten de situatie op de grond naar zijn hand te zetten. Gemaakte afspraken (Minsk 1 en Minsk 2) worden niet gerespecteerd en het verdraaien van feiten is welhaast tweede natuur.

Putin's beleid
Al een tijdje geleden heeft Poetin de strategische keuze gemaakt om samenwerking met het Westen los te laten. Het verstevigen van zijn greep op de macht in Rusland in combinatie met het herpositioneren van Rusland als een gevreesde grootmacht op het internationale toneel, met bijpassende invloedssfeer, is wat hem drijft. In het Westen moeten we ons voorlopig dan ook geen illusies koesteren over de kansen op constructieve dialoog met Moskou. Het in stand houden van deze illusie werkt slechts contraproduktief in het formuleren van een effectieve strategie.

Poetins beleid zal erop gericht blijven een wig te drijven in de Westerse coalitie om zo het sanctiebeleid onderuit te halen. De Russen hebben al een voet tussen de deur in Boedapest en Athene en delen van de Duitse intellegentsia. De publieke opinie is  van oudsher vatbaar voor het argument dat samenwerking met Moskou te allen tijde verkozen moet worden boven confrontatie. Tegelijkertijd zal Poetin de nationalistische kaart blijven spelen en het Westen beschuldigen van vijandige bedoelingen.

Poetin heeft zich door zijn vlucht naar voren in een positie gemanoeuvreerd waar het moeilijk keren is. De seinen staan op rood, maar zijn trein dendert voort, gestookt op een brandbare mix van interne repressie en externe agressie en intimidatie. De vraag is of er in de Moskouse controlekamer tijdig een wissel wordt omgezet, of dat de trein afstevent op het stootblok.

Minsk-2
Ondanks de te prijzen pogingen van Bondskanselier Merkel om de humanitaire ellende in Oekraïne te beperken en te voorkomen dat de politieke fall out van de breuk met Moskou oncontroleerbaar wordt, ziet het er niet best uit. Mocht het Minsk-akkoord sneuvelen in de praktijk, dan staat Merkel (en Europa) met lege handen. Merkel heeft veel politiek kapitaal geïnvesteerd in het uitspelen van haar persoonlijke relatie met Poetin (de twee kennen elkaar al jaren en spreken elkaars taal). Maar gelet op de vruchteloosheid van haar pogingen is het moment niet ver meer weg dat ze all in zal moeten gaan waar het nog scherpere maatregelen tegen Moskou betreft.

Alleen door het voor Poetin zo onaantrekkelijk mogelijk te maken zijn huidige koers voort te zetten, opent zich wellicht het perspectief op een duurzame politieke uitweg uit de crisis. Een regeling waarbij de soevereiniteit en territoriale integriteit van Oekraïne gewaarborgd blijft. Succes is sterk afhankelijk van de politieke standvastigheid en het uithoudingsvermogen van Europa. Voor Europese leiders ligt de moeilijke opgave hierin: in tijden van hoge werkloosheid, grote economische onzekerheid,  en afnemend vertrouwen in Europese oplossingen toch voldoende draagvlak weten te creëren voor een actief en gemeenschappelijk buitenlands- en veiligheidsbeleid dat Rusland de wind uit de zeilen neemt en Europa schokbestendiger maakt voor de toekomst.

Wat ook al niet helpt is dat de dwingende rol die Amerika decennia lang heeft gespeeld in Europese veiligheidskwesties is veranderd. Dit was al langer bekend, maar pas in tijden van serieuze crises, zoals nu, worden de consequenties duidelijk zichtbaar. De VS blijven de ultieme garantie voor vrede en veiligheid in Europa, maar de afwachtende houding van de VS zal de druk op Europa om meer verantwoordelijkheid te nemen voor veiligheid en stabiliteit op het eigen continent alleen maar doen toenemen. Het is niet voor niets dat Bondskanselier Merkel de hoofdrol speelt in het diplomatieke overleg met Poetin.

Binnenlandse ontwikkelingen
De invloed die van buitenaf op de binnenlandse ontwikkelingen in Rusland uitgeoefend kan worden, is beperkt. Veranderingen in Rusland zullen primair van binnenuit moeten komen. Maar het effect van de economische sancties in combinatie met een lage olieprijs moet niet worden onderschat. Wanneer veel Russen de gevolgen van de door het Westen opgelegde sancties aan den lijve gaan ondervinden en hun levensstandaard keldert, kan ook het fundament onder Poetins machtssysteem worden aangetast (kort gezegd: Poetin zorgt voor veiligheid, welvaartsgroei en sociale stabiliteit en de bevolking doet niet moeilijk over democratie, burgerrechten en andere “westerse” vrijheden).De geschiedenis heeft laten zien dat economische onvrede op straat al snel kan uitmonden in eisen voor politieke hervormingen.

In essentie is dat ook de grootste vrees van Poetin: dat in navolging van wat in Oekraïne is gebeurd, de Russische bevolking de weg wil inslaan naar een open samenleving, waar politieke leiders verantwoording afleggen aan de bevolking, burgerrechten worden gewaarborgd en corruptie en nepotisme geen plek hebben.

Oekraïne
Ondertussen dreigt Oekraïne kopje onder te gaan in een zee van geweld, ontwrichting van staatsstructuren en economische ineenstorting. Oekraïne mag dan geen lid zijn van de EU en de NAVO, Westerse geloofwaardigheid en Europese veiligheid en stabiliteit zijn wel degelijk in het geding. Een instabiel, zwak en in permanente staat van onveiligheid verkerend Oekraïne zal een overlopend vat van problemen zijn dat de hele regio onveiliger maakt. Poetin zijn gang laten gaan in Oekraïne schept ook een gevaarlijk precedent. Europa zou nu alles in het werk moeten stellen om te voorkomen dat Oekraïne vermalen wordt onder druk van het Russische power play. Het mag niet blijven bij alleen grote woorden over vrijheid, democratie en internationale rechtsorde.

Poetin via rechtstreeks militair ingrijpen afhouden van zijn giftige spel in Oekraïne is geen realistische optie, maar bij het uitblijven van diplomatiek succes kan wel het moment komen dat wapenleveranties noodzakelijk zijn om erger te voorkomen. Er moet terdege rekening mee worden gehouden dat de door Moskou gesteunde rebellen uiteindelijk ook havenstad Mariupol willen veroveren en een landcorridor willen creëren naar het van het Russische vasteland afgesneden schiereiland de Krim. Gaat Europa als het zover is dan weer om de tafel zitten met Poetin om te praten over de nieuwe voldongen feiten?

Militaire steun aan het Oekraïense leger zal de verhouding met Rusland verder belasten, maar te denken dat vrede en veiligheid op dit moment gebaat zijn bij afzijdigheid, is een illusie. In plaats van -ten koste van alles- verdere confrontatie met Rusland te willen voorkomen, zou meer gedaan moeten worden om Oekraïne als soeverein en onafhankelijk land te redden. Wapens voor Kiev zullen uit Amerika moeten komen. De Europese diplomatie zou zich hiervoor (achter de schermen) moeten inzetten in Washington.

Het krachtigste wapen dat Europa zelf heeft, is haar aantrekkingskracht. Europa moet zich vol overtuiging richten op het financieel stutten van de uiterst zwakke Oekraïense economie, langdurige hulp bij het structureel hervormen van het economische en politieke bestel en effectief bestrijden van de corruptie. Dit zijn maatregelen voor versterking van Oekraïne en niet zozeer tegen Rusland. En ja, daar zullen we als Europa wat voor over moeten hebben. Maar een dergelijk beleid zou blijk geven van het besef dat een soeverein en stabiel Oekraïne waar- in tegenstelling tot het Rusland van Poetin- de ontwikkeling van het menselijk kapitaal wel een kans krijgt, ook in het belang van Europa is. Uiteindelijk zal het de vitaliteit en aantrekkingskracht van een open en vrije samenleving zijn, die op lange termijn de beste remedie zal blijken te zijn tegen het autoritaire, argwanende en agressief nationalistische model van Poetin.

Door Erik Kramer


Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl