Feminismes in Afrika en de rol van de digitale ruimte

Afgelopen zaterdag vierde de wereld Internationale Vrouwendag. Op deze jaarlijks terugkerende feestdag wordt stilgestaan bij structurele problemen die vrouwen ondervinden. Over de hele wereld worden activiteiten georganiseerd die in het teken staan van internationale solidariteit. Dit jaar was het thema ‘inspiring change,’ gericht op het uitdagen van de patriarchale verhoudingen die ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in stand houden en versterken. Deze ‘change’ wordt steeds meer bereikt in Afrika waar feministische bewegingen meer invloed verkrijgen. Op politiek gebied streven ze het Western voorbij. Het internet en de digitale ruimte an sich speelt hierbij een steeds belangrijkere rol.

Feminismes in Afrika
Vorig jaar verscheen op Think Africa Press rond deze tijd een artikel over feminismes in Afrika in het teken van Internationale Vrouwendag. Auteur Aili Mari Tripp gaf aan hoe vooruitstrevend feminisme werkt in Afrika, en dat vrouwenbewegingen geenszins kopieën willen zijn of hetzelfde pad willen volgen als het feminisme in het Westen. De verschillende feminismes op het continent zijn ontstaan vanuit grass-roots bewegingen en zijn niet top-down geïmplementeerd. Volgens Tripp bepalen de Afrikaanse feminismes steeds meer de globale politieke agenda in plaats van andersom. Verschillende triomfen kunnen genoteerd worden: zo is Rwanda het eerste land waar meer vrouwen dan mannen zittingen nemen in het parlement en ligt het gemiddelde percentage vrouwen dat participeert in de landelijke politiek hoger in Afrika dan in de rest van de wereld. De Afrikaanse Unie wordt sinds 2012 voorgezeten door een vrouw, Nkosazana Dlamini-Zuma. 

Minna Salami vroeg zich dan ook hardop af waarom dit niet wordt opgepikt door het Westen. We applaudisseren vrouwen-representatie in landen als IJsland en Australië terwijl het onderbelicht blijft wat voor ontwikkelingen er in Afrika plaatsvinden. Wat volgens haar nog kwalijker is, is dat sommige NGOs of andere Westerse instellingen die het wel belichten het zien als een overwinning van het Westen. Dat de vooruitgang die plaatsvindt in Afrika wordt voortgestuwd door de adaptatie van Westerse waarden is niet alleen een verkeerde veronderstelling, maar doet ook teniet hoezeer de vrouwenbewegingen op zichzelf staan en hun eigen paden volgen, en het Westen daarbij soms ver vooruit streven.

Cyberfeminisme
De feministische bewegingen in Afrika maken steeds meer gebruik van het internet. Op openDemocracy.net werd deze week een artikel gepubliceerd van Jennifer Radloff over het fenomeen ‘cyberfeminisme’ in Afrika. Dit kan worden gedefinieerd als het verspreiden en stimuleren van feministisch gedachtegoed in de digitale ruimte. Het artikel van Radloff was een adaptatie van een eerder artikel dat werd uitgebracht door het African Gender Institute, die in januari een speciale editie van Feminist Africa wijdde aan feminisme in de digitale ruimte. 

Volgens Jennifer Radloff, onderzoeker van vrouwen in de digitale ruimte, heeft het internet de grenzen verlegd voor het feminisme in Afrika. Ze benadrukt hoe een initiatief als Feminist Africa, een online wetenschappelijk tijdschrift toegewijd aan het feminisme als een activistisch project, veel perspectieven biedt voor de komende jaren. Het is namelijk erg belangrijk om als feministen op internet actief te zijn en te blijven zodat in de digitale ruimte niet de ideeën over ongelijkheid en patriarchale machtsverhoudingen worden gereproduceerd. Bovendien kan door de reikwijdte en toegankelijkheid van het internet verschillende feministische groepen bij elkaar worden gebracht waardoor een sterker front gevormd kan worden en kennisuitwisseling gestimuleerd wordt. Sociale media en blogs worden nu ook steeds meer gebruikt als een medium om feministische ideeën populairder te maken. 

Potentieel van mobiele telefoons
Vooral mobiele telefoons hebben de mogelijkheid om deze ontwikkeling vooruit te stuwen, omdat die zich steeds meer verspreiden over het continent. Brenda Sanya, PhD-studente aan de Universiteit van Illionois, beschrijft hoe in Kenia de mobiele telefoon bijdraagt aan de verspreiding van lokale feminismes en culturen en het uitdagen van vooroordelen. Ook kan het vrouwen een middel geven om hun stem te laten horen. Nyx McClean, PhD studente aan de Universiteit van Witswatersrand, wijst er ook op hoe de digitale ruimte gesprekken tot stand kan laten komen die niet in de offline-sfeer worden gevoerd. Doordat internet meer anonimiteit garandeert dan een offline platform kunnen ook mensen zich uitspreken die bang zijn aangevallen of weggezet te worden, bijvoorbeeld omdat hun uitspraken tegen de lokale wetten gaan.

Fatimah Kalleher, een activiste die strijdt voor gelijkheid en schrijft voor de VN, zet een kanttekening bij het idee dat de verspreiding van mobiele telefoons ongelijkheid tegen kan gaan door de proliferatie van feminismes. Ze wijst erop dat men ervoor moet blijven waken dat vrouwen evenveel toegang krijgen tot de digitale ruimte als mannen. Het gevaar is dat de proliferatie van de digitale ruimte en apparaten die ongelijkheid alleen maar versterken en reproduceren. Omdat vrouwen in arme, vaak rurale gebieden structureel minder te besteden hebben dan mannen, kunnen ze het zich niet veroorloven om telefoons of andere apparaten als computers aan te schaffen. Daarnaast zijn vrouwen ondervertegenwoordigd in de ICT-sector als geheel. Juist omdat de digitale ruimte zo belangrijk kan zijn om ongelijkheid tegen te gaan is het essentieel dat vrouwen de mogelijkheid krijgen hieraan bij te dragen. 

Chimamanda Adichie en Beyoncé
Het digitaal verspreiden van een TedX-talk kan gezien worden als een voorbeeld van cyberfeminisme. In haar speech getiteld “We should all be feminists” sprak Chimamanda Ngozi Adichie tijdens TedXEuston in 2013 over feminisme in haar leven en haar kijk op de patriarchale verhoudingen in de wereld. Adichie is een Nigeriaanse schrijfster die al vele gerenommeerde prijzen heeft gewonnen. In 2012 werd ze door Times omgeschreven als een van 100 meest invloedrijke mensen ter wereld. Ze leeft zowel in de Verenigde Staten en Nigeria. In haar speech gaf ze een aantal anekdotes die haar duidelijk maakte wat er structureel zou moeten veranderen. Zo zouden obers ook haar moeten begroeten en niet alleen haar mannelijke partner, of er niet vanuit mogen gaan dat zij niet zou (kunnen) betalen. En het idee dat zij als meisje geen klassenleider kon zijn, had diepe indruk gemaakt. Bovendien heerst er volgens haar veel onbegrip over feminisme: ze was géén vrouw die geen man kon krijgen. Ze maakte ook korte metten met het argument dat het ‘natuurlijk’ is dat mannen vrouwen overheersen en niet gelijkwaardig zijn aangezien dit grotendeels ook geldt in het dierenrijk: “Many people bring up evolutionary biology, you know, how female apes bow to male apes. But the point is, we are not apes.”


Volgens Adichie is het probleem van de seksen dat ze voorschrijven hoe we zouden moeten zijn in plaats van te beschrijven hoe we zijn. We zouden onze dochters en zonen anders moeten opvoeden om dit te doorbreken. Mannelijkheid is zo gedefinieerd dat mannen hard en onbevreesd moeten zijn, terwijl vrouwen niet te succesvol moeten zijn omdat dit de positie van de man bedreigd. Ongetrouwde vrouwen zijn mislukkelingen. Daarnaast worden vrouwen geleerd zich te schamen en die schaamte te verbinden met seksualiteit. Deze ideeën over de stigmatiserende verschillen tussen mannen en vrouwen in verband met seks, het huwelijk en succes vonden weerklank bij
Beyoncé Knowles, een internationaal gerenommeerde artiest. Ze sampelde delen van Adichie’s speech in het nummer ‘Flawless’. Mede door die verwijzingen, is de speech van Adichie nu al meer dan 760.000 keer bekeken. 

Meer erkenning vanuit het Westen
Hoewel ze haar speech gaf tijdens een TedX event over Afrika, moet haar speech niet worden gezien als een statement naar Afrika toe. De voorbeelden die ze gebruikte en de mind-sets die ze beschreef komen over de hele wereld voor, iets wat Beyoncé herkende en daarom nogmaals onder de aandacht wilde brengen. Door sociale media is de speech nu beschikbaar is alle delen van de wereld. Dit laat precies zien waarom Jennifer Radloff erop wijst dat cyberfeminisme een groot potentieel heeft. Het laat ook zien hoe vrouwenbewegingen in Afrika zich steeds meer profileren als degene die de globale agenda bepalen. Het zou de strijd tegen ongelijkheid alleen maar stimuleren als er vanuit het Westen erkenning zou worden gegeven, zoals Salami terecht opmerkte.

Door Merel Berkelmans

Bronnen: Think Africa Press, The Guardian I, openDemocracy IopenDemocracy IIThe Guardian II
Foto: Tolu Ogunlesi 

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl