Fundamentele herziening relatie met Rusland noodzakelijk

De brutale annexatie van de Krim door Rusland dit voorjaar en de daarop volgende campagne van destabilisatie in Oost-Oekraïne hebben geleid tot een diepe crisis in de verhoudingen tussen Rusland en het Westen. Hoe de situatie zich ook zal ontwikkelen, terugkeer naar business as usual is een gepasseerd station. Voor Europa dringt de centrale vraag zich op hoe de verhouding met Rusland opnieuw vorm te geven.

Rusland’s Imperialistische Traditie
Nu Poetin definitief de verkeerde afslag heeft genomen en als een spookrijder op de internationale snelweg opereert, helpen lichtsignalen niet meer. Zonder barrières onderweg zal hij geen reden zien vaart te minderen, laat staan van richting veranderen. De man die zich opwerpt als hoeder van de Russische natie en die het uiteenvallen van de Sovjetunie de grootste geopolitieke ramp van de 20ste eeuw noemde, staat in een imperialistische traditie. Deze traditie vormt samen met de geografie van dit immense land nog altijd een van de drijvende krachten achter Rusland’s internationale opstelling. De perceptie van bedreiging van buitenaf, de angst omcirkeld te worden door Rusland vijandig gezinde krachten, is diepgeworteld in het Russische veiligheidsdenken. Het poetinisme versterkt niet alleen deze imperialistische traditie, het laat zich ook kenmerken door behoud van enkele van de belangrijkste eigenschappen ervan, namelijk argwaan, agressie, en een afkeer van alles wat als niet-Russisch wordt beschouwd. Geschiedvervalsing, staatspropaganda, en verstikking van politieke en maatschappelijke tegengeluiden in het binnenland en intimidatie, dreiging met en gebruik van militaire macht naar buiten toe, het zijn twee kanten van dezelfde medaille. In een dergelijk klimaat zal een Westerse politiek van geruststelling door middel van toegeeflijkheid Rusland niet inschikkelijker maken en Europa niet veiliger.

EU Sancties en Dialoog
Na de ramp met vlucht MH17 kondigde de EU zware politieke en economische sancties tegen Rusland af. Critici mogen het symboolpolitiek noemen, de effecten van de sancties op de Russische economie zijn wel degelijk serieus. De roebel is fors in waarde gedaald en de kapitaalvlucht heeft verontrustende vormen aangenomen. De regering heeft al een greep in de pot met pensioenreserves moeten doen om staatsoliebedrijf Rosneft van kapitaal te voorzien. De gedaalde olieprijs raakt Rusland's grondstoffeneconomie eveneens hard.

De sancties kunnen echter niet verhullen dat er in Europa aarzeling en onenigheid is over de te volgen koers. Polen en de Baltische staten, landen die de Russische knoet aan den lijve hebben ondervonden, dringen aan op een harde opstelling richting Moskou en vragen om extra veiligheidsgaranties. In West-Europa heerst de neiging ten koste van alles vooral “in gesprek te blijven” met Rusland. Een houding die veelal wordt ingegeven door handelsbelangen. De-escalatie is het woord dat menig West-Europees politicus in de mond bestorven ligt. Hoe Poetin zover te krijgen is om daar aan mee te werken, daar is men wat minder duidelijk over. Veel zal van Duitsland afhangen of Europa erin slaagt de gelederen gesloten te houden. Ondanks haar afkeer van strategisch denken heeft Bondskanselier Merkel tijdens de Eurocrisis wel bewezen als het erop aankomt Duits leiderschap niet te schuwen.

Duurzame vrede en veiligheid
Niemand is uit op het onnodig opvoeren van de spanningen, maar een politiek gebaseerd op louter goede bedoelingen is zelden effectief. Poetin’s ambities vormen een bedreiging van de Europese veiligheidsordening. Gezien het Russische optreden zou een sterke(re) Westerse militaire aanwezigheid en grotere capaciteit in Oost-Europese NAVO landen op zijn plaats zijn: militaire afschrikking doet er (weer) toe. Samen met het verscherpen van de reeds getroffen sancties zou dit de ondubbelzinnige boodschap naar Moskou zenden waar nu dringend behoefte aan is. Hoe hoger de kosten voor Rusland, hoe dwingender de afweging wordt voor Poetin of voortzetting van zijn huidige politiek wel de moeite waard is.

Tegelijkertijd blijft het een fact of life dat de weg naar duurzame vrede en veiligheid op het Europese continent nog altijd via Moskou loopt. Het is belangrijk dat het Westen de deur voor Poetin op een kier houdt om hem een diplomatieke uitweg te bieden uit zijn zelfveroorzaakte isolement. Dit mag echter niet leiden tot het gedogen van het agressieve Russische landje-pik of acceptatie van een de facto Russisch veto over welke keuzes de bevolking van een soeverein, onafhankelijk land maakt. Historische banden ten spijt.
Onwil dan wel onvermogen van Europa om een krachtige gemeenschappelijke strategie te formuleren zal een gevaarlijke uitholling van Europese geloofwaardigheid betekenen en Poetin sterken in zijn veronderstelling dat het Westen zwak, besluiteloos en verdeeld is.

Door Erik Kramer

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl