Hoe klimaatverandering en ‘land-grabbing’ conflicten in Nigeria veroorzaken

In Nigeria zijn de afgelopen week meer dan tweehonderd mensen gedood toen mannen op motors verschillende dorpen onder vuur namen en huizen in brand staken. Vermoedelijk waren het Fulani herders die een wraakactie uitvoerden. De herders zijn al jaren in een vete verwikkeld met de Hausa boeren. Ze beschuldigen de boeren ervan grond die voor hun kuddes bestemd is te gebruiken als landbouwgrond. Die grond is voor beiden cruciaal. De herders stelen vee, vernietigen landbouwgrond en –producten en voeren dit soort wraakacties uit om hun grond terug te winnen en de boeren te verdrijven. De boeren vrezen dat de herders steeds meer georganiseerd en heviger bewapend worden. Omdat de politie niet genoeg ingrijpt, en de grond nog steeds betwist wordt, komt er voorlopig geen eind aan deze vete.

Klimaatverandering en ‘land-grabbing’
Er is een aantal redenen waarom het beschikbare land steeds kleiner wordt en er dus meer conflicten oplaaien. Twee daarvan zijn klimaatverandering en ‘land-grabbing’.

MO* schreef in november 2013 over de conflicten tussen boeren en herders in de context van klimaatverandering. In het artikel wordt weergegeven hoe veranderende weerspatronen het voortbestaan van Afrikaanse herders en boerengemeenschappen bedreigt. Vooral de herders worden genoodzaakt om hun traditionele levenswijze te herzien door de veranderingen in het klimaat. Niet alleen zorgt verwoestijning voor een inkrimping van hun territorium, maar ook de omvorming van graaslanden naar landbouwgronden is een reëel probleem. Het dwingt hen het land te delen met de boeren terwijl ze die allebei op andere manieren nodig hebben.

Wendessen Gulelat, programmaverantwoordelijke van het Pastoralist Forum Ethiopia, geeft in het artikel aan dat er op die manier conflicten ontstaan over landgebruik waarbij boeren en herders tegenover elkaar komen te staan. Ondanks dat Gulelat voornamelijk over Ethiopië sprak, is het een veel wijdverbreider probleem in Afrika, zoals de situatie in Nigeria nu laat zien. 

Volgens Gulelat wordt het vinden van het nodige graasland nog moeilijker gemaakt door de buitenlandse investeerders die grond innemen. Dit wordt ook wel ‘land-grabbing’ genoemd. Oxfam schreef er een aantal jaar geleden een paar rapporten over. In die rapporten staat omschreven hoe in Afrikaanse landen zoals Oeganda, Zuid-Soedan, Ethiopië, Ghana, Mali, Mozambique, Senegal en Tanzania, Aziatische landen zoals Indonesië en Cambodja en Zuid-Amerikaanse landen als Honduras en Guatemala ‘land-grabbing’ een serieuze bedreiging vormt. De voedselzekerheid en de economische en sociale positie van marginale groepen in Afrika, zoals vrouwen en herders, komen in gevaar doordat buitenlandse bedrijven mensen van het land weren en er niet voldoende compensatie geregeld wordt. De Afrikaanse overheden prefereren namelijk de investeringen en ontginningen van buitenlandse bedrijven boven de kleinere, lokale boeren, omdat er meer geld uit te halen valt. De veelal Westerse en Chinese bedrijven kopen het land op om voedsel en biobrandstoffen te produceren voor hun eigen markten. Fair Politics schreef vorig jaar een rapport hoe het EU-beleid op biobrandstoffen 'land-grabbing' in Tanzania aanjaagt. 

Omdat de producten bestemd zijn voor de Westerse en Chinese markten, wordt de Afrikaanse markt onvoldoende gestimuleerd. Bovendien werkt 'land-grabbing' dus ook landvetes en –conflicten in de hand. Volgens Gulelat en Oxfam is het daarom dringend nodig om een soort ruimtelijke ordening en een duidelijk plan voor het landgebruik op te stellen waarbij alle partijen betrokken worden.

In mei 2012 kwam de VN dan ook met ‘richtlijnen’ die het fenomeen tegen zouden moeten gaan. Het waren echter geen bindende regels. De buitenlandse overheden en bedrijven die in Afrika en Azië land opkochten konden deze richtlijnen vrijwillig gebruiken. Er werd toen al gesproken over een schatting van 200 miljoen hectare grond die daarmee gepaard ging. Dat is acht keer de grootte van het Verenigd Koninkrijk. Omdat de richtlijnen niet bindend zijn en dus ook door niemand  gecontroleerd worden, wordt dit initiatief van de VN door veel NGO’s gezien als een loos gebaar.

NGO’s proberen daarom met campagnes het probleem meer onder de aandacht te brengen en grote bedrijven, zoals Coca-Cola te confronteren met hun beleid. Ook worden er in Afrika campagnes opgezet die mogelijke oplossingen moeten aandragen. Zo wordt er dit jaar in oktober of november voor het eerst een conferentie over 'land-grabbing' georganiseerd door academici voor ambtenaren, academici, en het bedrijfsleven. Deze conferentie zal moeten leiden tot beleidsaanbevelingen en kan hopelijk de regels die nu bestaan aanscherpen.

Stijgende temperaturen
De klimaatverandering is wat moeilijker tegen te gaan met een duidelijker plan voor ruimtelijke ordening. Ook heeft dit nog meer verregaande gevolgen dan het beperken van het land dat beschikbaar is voor herders.

Vorige week sprak voormalig vice-president van de VS en Nobelprijs winnaar Al Gore in Johannesburg tijdens een conferentie over hoe mensen de drastische klimaatverandering veroorzaken en wat voor gevolgen deze kan hebben voor Afrika. Volgens Gore zou in Sub-Sahara Afrika een stijging globale temperatuur met 2°C een extreme daling in de productie van landbouwproducten veroorzaken.  Ook zou in Zuid-Afrika meer dan de helft van alle lokale plantsoorten verloren gaan. Bijna alle landen op het Afrikaanse continent zouden ook te kampen krijgen met zulke droogtes dat water te schaars wordt.

Het International Food Policy ResearchInstitute (IFPRI) bracht in  januari 2014 een rapport uit dat weergeeft hoe klimaatverandering de voedselvoorziening in Oost Afrika onder druk zet. In de regio, die 11 landen waaronder DRC, Ethiopië, Oeganda, Sudan en Kenia omvat, maakt landbouw meer dan 40% van het BBP uit. Doordat de klimaatverandering steeds meer droogte en extreme weersomstandigheden , daalt de landbouwproductie en raken steeds meer ecosystemen uitgeput.

Volgens het rapport leeft meer dan 50% van de mensen in extreme armoede. Dit gaat om ongeveer 360 miljoen mensen. Als er geen maatregelen worden genomen tegen de gevolgen van deze klimaatverandering, zal dit aantal alleen maar oplopen. Dit wordt alleen nog maar versterkt doordat de bevolking sterk blijft groeien.

Broeikasgassen en Afrika
Gore benadrukte de rol van broeikasgassen in het verergeren van klimaatverandering.
Uit een pas gepubliceerd onderzoek blijkt dat vervuiling in Afrika in belangrijke mate bijdraagt aan de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen terwijl dat in de bestaande klimaatmodellen wordt onderschat. Een team van Franse en Afrikaanse wetenschappers bracht voor elk Afrikaanse land de menselijke uitstoot van broeikasgassen in kaart. Ze maakten hun inschatting op basis van onder meer het brandstofverbruik, veldonderzoek en bestaande onderzoeksprogramma's zoals het African Capitals Pollution programma. Met drie modellen projecteerden ze wat in 2030 de impact zou kunnen zijn van deze uitstoot. Ze concludeerden dat tegen 2030 de vervuiling in Afrika voor bepaalde stoffen of gassen 20 tot 55 procent van het wereldtotaal kan uitmaken, als er geen strengere wetgeving komt op het continent. Dat is veel meer dan wat nu in klimaatmodellen wordt verondersteld.

Wat kunnen we doen?
Om zowel ‘land-grabbing’ als klimaatverandering tegen te gaan en de gevolgen ervan te beperken, is het dus belangrijk om meer actie te ondernemen dan nu gedaan wordt, en dat geldt niet alleen voor de Afrikaanse overheden. Rapporten van Oxfam en Fair Politics geven juist aan dat de westerse overheden veel strenger beleid moeten voeren. Ten aanzien van ‘land-grabbing’ zouden Amerikaanse, Chinese en Europese regeringen bijvoorbeeld keurmerken kunnen introduceren, meer kunnen investeren in dialogen met lokale organisaties om schadelijke gevolgen voor lokale groepen te beperken en ‘land-grabbing’ beter in kaart brengen zodat bedrijven gedwongen worden hun beleid te herzien. Als bedrijven daarnaast hun uitstoot zouden verminderen, en dus ook in Afrika, zouden de gevolgen van klimaatverandering ook beperkt kunnen worden.


Door Merel Berkelmans

Bronnen: Premium Times, BBC I, MO*, Oxfam rapport I, Oxfam rapport II, Fair Politics, BBC II, Mail&Guardian, Climate Central, Science Daily

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl