Is een overtuigende oppositie mogelijk in Armenië?

Afgelopen maand vonden er in Armenië parlementsverkiezingen plaats. Op 2 april kwam ongeveer 60% van de Armeniërs naar het stembureau. De meesten van hen stemden op de partij van de huidige president Serzh Sarkisian: zijn Republikeinse Partij (RPA) won 49,2% van de stemmen, kreeg 58 zetels en heeft daarmee een meerderheid in het parlement. Er waren slechts drie andere partijen of allianties die de kiesdrempel van 5% haalden: het blok dat gevormd werd rondom miljardair Gagik Tsarukyan won 27.4%, de nieuwkomers van de Yelk of ‘Way Out’ alliantie wonnen 7.8% en de Armeense Revolutionaire Federatie (Dasjnak) 6.6% van de stemmen.

Andere partijen, zoals de Armeense Nationale Congres Partij, de Volkspartij, de Communistische Partij, de Rechtstaat-Partij, maar ook de Ohanyan-Raffi-Oskanian (ORO) alliantie haalden minder dan de benodigde 5%. De Vrije Democraten, een veelbelovende nieuwkomer die zelfs een vrouwelijke presidentskandidaat voordroeg in 2012, haalde het deze keer niet zelfstandig. Tijdens de verkiezingen van 2012 deden de Vrije Democraten mee met een van de ORO alliantieleden, de Erfgoedpartij, en kwam zo wel in het parlement.

Op dit moment zijn de onderhandelingen voor een regering nog in volle gang. Hoewel de republikeinen vanwege hun absolute meerderheid geen coalitie hoeven te vormen, is de verwachting dat ze dit net zoals in 2012 met Dasjnak zullen doen. Een coalitie met andere partijen is vooralsnog niet mogelijk: de Yelk alliantie heeft uitgesloten deel te nemen aan een regeringscoalitie. Hoewel de positie van het Tsarukyan blok nog niet helemaal duidelijk is, heeft de RPA aangegeven dat onderhandelingen nu niet aan de orde zijn. 

Op weg naar een parlementair systeem

Deze parlementsverkiezingen zijn een van de belangrijkste tot nu toe, die ook een groot deel van de politieke toekomst van Armenië zullen bepalen. In 2018, als het presidentiële termijn van president Sarkisian afloopt, zal het semi-presidentiële systeem worden vervangen door een parlementair systeem. De minister-president zal meer macht krijgen, de president zal wat van zijn macht moeten inleveren en krijgt een ceremoniële rol. Deze verandering is het gevolg van een zeer controversieel referendum. Niet alleen was de opkomst net voldoende om het referendum te laten gelden (51%), maar critici hebben ook twijfels bij deze zogenaamde stap in de ‘democratische’ richting. Het nieuwe systeem zou Sarkisian vooral in staat stellen om in een andere hoedanigheid aan de macht te blijven. Hij kan niet opnieuw verkozen worden als president, maar heeft aangegeven dat hij nog lang niet uitgekeken is op de politiek. Het feit dat zijn partij nu een absolute meerderheid heeft in het parlement, is dus een belangrijke stap in de consolidatie van de macht van de Republikeinse Partij.

Wie gaat oppositie voeren?

Nu de onderhandelingen nog aan de gang zijn, is het interessant om te kijken naar welke partij tegenwicht kan bieden aan de Republikeinen. De RPA heeft onlangs geprobeerd haar imago wat op te vijzelen. Na een incident tijdens de zomer van 2016, waarbij een politieagent om het leven kwam, werd de oude minister-president ingewisseld voor een fris gezicht, Karen Karapetyan. Deze voormalig burgemeester van Jerevan en manager bij GAZPROM zal ‘zeker aanblijven’ als minister-president in de nieuwe regering, heeft een woordvoerder van de RPA laten weten.

Wie kan daar wat tegenover zetten? Dasjnak, met slechts 7% van de stemmen en als voormalig coalitiepartner, zal het moeilijk krijgen om overtuigend oppositie te gaan voeren. Gagik Tsarukyan heeft zijn positie tegenover de RPA nog niet helemaal bepaald: vóór de verkiezingen gaf hij aan geen coalitie te willen vormen met de RPA, maar hij wilde ook geen samenwerkingsverbanden uitsluiten. De geschiedenis biedt ook geen houvast. Toen zakenman Gagik Tsarukyan rond 2004 de politiek inging, leek dat vooral een gevolg te zijn van zijn goede contacten met toenmalig president Robert Kocharian. Langzamerhand ontpopte hij zich echter als oppositieleider, en kwam hij in een clash met president Sarkisian in 2012. Toen er met een officieel fraudeonderzoek gedreigd werd naar zijn zakenimperium, stapte hij uit de politiek. Eind 2016 kwam Tsarukyan onverwacht terug als politiek leider. Toch leek de politieke elite niet verrast of ongerust, ook niet toen zijn blok tweede werd. Tot nu toe bleek dat terecht: Tsarukyan heeft zich nog niet bijzonder kritisch uitgelaten over de elite. Dat is wel anders met de andere nieuwe alliantie. Yelk of ‘de Uitweg’ zegt een ontsnappingsmogelijkheid te bieden aan iedereen die ontevreden is over de sociaaleconomische situatie, maar ook de politieke situatie. Zij hebben aangegeven in geen geval een coalitie te vormen met de RPA. Yelk is een alliantie van drie politieke bewegingen, twee van hen zijn pro-Europa en liberaal, één van hen heeft een neutralere buitenland positie. Er is nog maar weinig bekend over wat ze in de toekomst zullen gaan doen, maar zeker is dat ze oppositie zullen voeren.

Hervorming van de kieswet

Deze parlementsverkiezingen zijn niet alleen bijzonder vanwege het nieuwe politieke systeem, maar ook doordat ze gepaard gingen met relatief weinig onrust. Net als tijdens alle voorgaande verkiezingen werden ook nu de uitslagen in twijfel getrokken door verschillende oppositiepartijen, en werden verschillende incidenten gerapporteerd. De 3300 waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en de Armeense organisatie ‘Waarnemer’ rapporteerden intimidatie van kiezers, het kopen van stemmen, en de aanwezigheid van onbevoegden in de stembureaus. Ondanks dat, kan er een verbetering gezien worden in hoe de resultaten van de verkiezingen worden beoordeeld. Dat is te danken aan de historische deal tussen oppositie- en regeringspartijen, die ervoor zorgde dat 1500 webcams werden geïnstalleerd in de stembureaus en dat aan de hand van vingerafdrukken kon worden herkend of iemand al had gestemd. Het technische materiaal werd betaald door de EU en de Verenigde Staten. Bovendien werd er na afloop openbaar gemaakt of burgers hadden gestemd. Er waren wat technische problemen, maar in een land waar er al zo vaak over verkiezingsuitslagen werd getwijfeld was dit een belangrijke stap. Toch zijn goede werkende technische voorzieningen niet genoeg: Liliane Maury Pasquier, hoofd van de Raad van Europa-delegatie zei “het gebruik van nieuwe technologie alleen kan het vertrouwen in de politiek en in democratie niet herstellen”.

Door: Esther Nass

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl