Pas op voor democratierelativering

De Amerikaanse invasie in Irak was het” hoogtepunt” van Westerse interventiepolitiek in de afgelopen 25 jaar. De aanwezigheid van massavernietigingswapens was de Amerikaanse rechtvaardiging voor het beginnen van deze oorlog, maar toen die er niet bleken te zijn, werd het brengen van democratie tot hoogste doel verheven. Deze doorzichtige verantwoording achteraf had tot dramatisch gevolg dat alle democratieondersteuning in een kwaad daglicht kwam te staan, zoals we nu zien in Oekraïne. Er zijn echter vele goede manieren om van buitenaf de democratisering van landen te ondersteunen.

Een militaire inval gevolgd door een bezetting is de zwaarst mogelijke vorm van interventie. Er zijn “lichtere” vormen, variërend van militair ingrijpen met buitenlandse ‘boots on the ground’ (bijvoorbeeld: Afghanistan,Mali), militaire hulp voor een van de partijen vanuit de lucht (bijvoorbeeld Kosovo en Libië), economische sancties (bijvoorbeeld: Cuba, Iran, Zuid-Afrika), tot het trainen van prodemocratische activisten in bijvoorbeeld Servië, Egypte en Oekraïne. De meest effectieve manier om tot een democratische transformatie te komen, is echter de Europese uitbreiding met elf landen uit het voormalige Oostblok geweest. Voor Oekraïne en andere voormalige Sovjetstaten ging die vlieger echter niet op. In plaats van perspectief op EU lidmaatschap werden lossere arrangementen bedacht, zoals het Europees Nabuurschap Programma, het Oostelijk Partnerschap en het associatieverdrag. Vanuit Oekraïne, Georgië en Moldavië was er stevige kritiek op de weinig doortastende politiek van de EU. Ze claimden lidmaatschap en kregen in plaats daarvan een “speciale relatie.” Helaas was dat veel minder effectief, waardoor de democratische transformatie van deze samenlevingen langzaam in een regressie veranderde. En zelfs deze “softe” EU politiek werd door Rusland als agressief ervaren.

Door de Amerikaanse bezetting van Irak en in mindere mate de interventie in Afghanistan zijn de afgelopen jaren alle vormen van externe bemoeienis controversieel geworden. Daar komt bij dat in reactie op succesvolle revoluties, waarbij ook sprake was van buitenlandse steun voor de oppositie, zoals in Servië (2000), Oekraïne (2004) en de Arabische Lente (2011), het verzet van de machthebbers veel harder is geworden. In Rusland (2012) in Belarus (2010) en Egypte (2011-2014)werd de oppositie keihard bestreden met bruut geweld, lange gevangenisstraffen, beperkende wetgeving en lastercampagnes, waarbij het hebben van buitenlandse contacten als “verraad” werd gefraimed.

Tegelijkertijd zie je dat aan de linker en rechter flanken van het Westerse politieke spectrum het draagvlak voor internationale democratieondersteuning afneemt en de waardering voor autocratische leiders toeneemt. Je merkt het aan de crisis in Oekraïne. Radicaal linkse en rechtse organisaties zien Poetin als een figuur die het opneemt tegen een agressieve Amerikaanse en/of Europese interventiepolitiek. Ze wrijven in hun handen als de Russische strategie succes heeft en “het Westen” het onderspit moet delven. Het bracht Billy Bragg, een linkse Britse protestzanger tot de volgende tweet: “Embarrassed by Stop the War position on Putin. We oppose him over LGBT rights, but he gets a free pass in Crimea?”

Ook in Nederland zien we begrip voor Poetin en een sterk verwijtende kijk op de rol van “softpower” EU. De PVV ging niet zover om het optreden van Poetin te steunen, maar stelde: “Toen de vlam in de pan sloeg in de Oekraïne en onverantwoord werd aangewakkerd door EU-bonzen (maar ook door lieden als Verhofstadt en Van Baalen), kwamen Russische belangen in het gedrang.” Ook Tiny Kox van de SP veroordeelt het Westen: “'In plaats van nu mee te gaan in nieuwe koude oorlog retoriek, heb ik gepleit voor consequente veroordeling van het Russische wangedrag maar ook voor het afwijzen van imperialistisch gedrag van de EU, de VS en de NAVO.” Vergeten wordt dat het Oekraïne zelf was dat de toenadering tot de EU zocht en dat Oekraïense diplomaten van de regering Janoekovitsj, de EU hoofdsteden platliepen om voor het associatieverdrag te pleiten, tot Poetin daar een stokje voor stak.

Door de interventies in Irak en Kosovo, waar zonder volledig sluitend VN-mandaat werd ingegrepen en Libië, waar Fankrijk en Engeland veel verder gingen dan de Russen en Chinezen hadden verwacht, wordt altijd het argument gebruikt dat “het Westen met twee maten meet.” Daar maken tegenstanders van een democratische rechtstaat handig gebruik van, maar bijvoorbeeld ook voormalig Duits Bondskanselier Schröder toonde begrip voor de Russische schending van de Oekraïense soevereiniteit : “Kosovo is een blauwdruk voor wat Poetin nu in de Krim doet.” Vergoelijking, meegaan in de Russische retoriek en democratierelativering liggen op de loer. Dat is niet in ons belang en ondergraaft onze gemeenschappelijke democratische waarden.

Ik pleit voor een herwaardering van zuivere democratieondersteuning. Mits het op nadrukkelijk verzoek van de lokale bevolking is, mogen wij niet wegkijken als onze assistentie wordt gevraagd. Keer op keer blijkt namelijk dat maatschappelijke en economische voorspoed samenhangt met een respectvol functionerend bestuur, autoriteiten die verantwoording afleggen aan hun burgers, een onafhankelijke rechtstaat en bescherming van minderheden en andersdenkenden. Landen die pleiten voor een “eigen alternatieve democratische weg”, zijn niet toevallig vaak in handen van corrupte, stelende en nietsontziende elites, die soevereiniteit als goedkoop excuus gebruiken om door te gaan met hun schadelijke praktijken. We snijden onszelf in de vingers als we het gedrag van antidemocraten niet meer veroordelen. Misschien bereiken we op korte termijn financieel gewin, maar op lange termijn zitten we vast in relaties, die in ons gezicht kunnen ontploffen. Er is geen alternatief voor democratie en het is onze plicht om ons daar wereldwijd voor in te zetten.

Door Arjen Berkvens, directeur Foundation Max van der Stoel

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl