Privatisering in Europa: in uw, of andermans belang?

In de EU is er een sterke aandacht voor privatisering van publieke sectoren. Al sinds de jaren 90 zijn nutssectoren zoals energie, post, spoor, telefonie, of drinkwater geprivatiseerd met de gedachte dat concurrentie wel zou zorgen voor beste kwaliteit en efficiëntie voor de laatste prijs. Maar willen bedrijven in de praktijk wel met elkaar concurreren voor de laagste prijs en beste kwaliteit? En in hoeverre werkt agressief management het korte-termijn winst-denken in de hand? En wanneer verre overzeese eigenaren het vertikken om te willen investeren, en liefst snel willen opsplitsen en doorverkopen, welke gevolgen kan dat hebben voor de werkgelegenheid hier?

Popular capitalism
Toen in de jaren 80 de werkloosheid in de UK boven de 10% uitsteeg zag Thatcher de oplossing in “Popular capitalism”: via publieke aandelen kon je als brits burger plots ook mede-eigenaar worden van het bedrijf waar je werkte en de producten die je verkocht. Popular capitalism zou het Brits ondernemerschap aanwakkeren en zorgen voor een beter begrip van ondernemerschap en het “us and them” doorbreken. De UK maakte het vervolgens voor buitenlandse bedrijven aantrekkelijker om met geleend geld te kunnen kopen door rente op leningen te kunnen aftrekken van belastingen. Er werd dan ook volop gekocht. Echter, hoewel overzeese eigenaren graag wilden kopen, waren ze vervolgens in tijden van crisis minder geneigd te investeren, en dat leidde tot een aantal zeer onwenselijke consequenties:

Zo kocht het Californische ‘Edison Mission Energy’ grote kolencentrales van het Britse ‘Power Gen’ op. Eerder waren in 1990 de stroomleveranciers geprivatiseerd, en nadat het Britse Gouden Aandeel in 1995 verliep, kon men toeslaan. Na de overname besloot men een deel van de grote centrale ‘Fiddlers Ferry’ in Cheshire te sluiten, ondanks dat deze gewoon op winst kon draaien. Echter, hierdoor kon men 500 megawatt verwijderen van de Britse energie-markt, wat dus extra inkomsten opleverde voor Edison Mission en de andere eigenaren van energiecentrales. De daaropvolgende prijsverhoging werd doorberekend aan klanten.

Een ander voorbeeld: In 2004 kocht het Amerikaanse bedrijf Blackstone het Britse zorgbedrijf “Southern Cross”. Men leende honderden miljoenen van de bank om zorgtehuizen bij te kopen, en te reorganiseren via een sale-and-lease-back strategie(*). Meer dan 750 zorgtehuizen voor bejaarden werden op deze wijze aan lokale eigenaren overgedragen. In 2006 bracht Blackstone het bedrijf naar de beurs, en vertrok met een snelle winst van £600 miljoen. Snel werden de grote schulden en huurstijgingen het bedrijf fataal.

Meer dan 3000 mensen verloren hun baan. En dat bracht de huisvesting en zorg van meer dan 30.000 zorgbehoevende bejaarden en kwetsbare bewoners in direct gevaar.

Op dit moment worden de typisch rode ‘Britse’ dubbeldekkerbussen gerund door een Duits bedrijf, zijn ‘Selfridges’,‘Fortnum & Mason’ en het ‘Savoy’ in Canadese handen, is ‘Harrods’ eigendom van de Koninklijke familie van Qatar. Ondertussen worden de Britse vliegvelden gerund door Spaanse bedrijven, de Britse energiebedrijven door Franse eigenaren, en is de Britse regering positief dat nieuwe kerncentrales gerund gaan worden door Rosatom, het consortium bekend van het ongeluk in Chernobyl. 

Privatisering drinkwater toont belang van druk op EU aan
Toen bestuursvoorzitter van Nestlé voor wereldwijde ophef zorgde met zijn uitspraak dat water geen mensenrecht zou zijn, was het burgerinitiatief in de EU er in geslaagd (als een van de weinige burgerinitiatieven) om meer dan 1.5 miljoen Europese burgers de Europese Commissie aan de mouw te trekken. Met succes: Op 21 juni 2013 heeft Eurocommissaris Michel Barnier het besluit genomen dat drinkwater niet meer voorkomt in de nieuwe richtlijnen voor concessies waarmee Europese lidstaten hun markt kunnen openen voor private bedrijven.

Echter, kijken we scherper naar deze “overwinning”, dan blijkt dat weliswaar water niet wordt opgenomen, maar wel dat de richtlijnen gewoon worden doorgevoerd. Dit betekent dat de internationale markt nog steeds meer wordt opengezet voor diensten zoals transport, post of energie.

Een voorbeeld is dat private ondernemingen lokale overheden voor de rechter kunnen slepen wanneer ze bepaalde criteria willen opnemen in hun tenders voor milieu- of sociale voorzieningen. In de vrijhandelsverdragen die werden voorbereid met de VS en Canada werd dit al angstvallig zichtbaar: hier werden buitenlandse investeerders de mogelijkheid gegeven om compensatie te claimen bij lokale overheden, wanneer ze gehinderd worden door lokale (milieu-) wetgeving, - bijvoorbeeld met betrekking tot boringen naar schaliegas. Ook kan men vakbonden makkelijker buiten spel zetten door binnen het privaat eigenaarschap de lonen onafhankelijk te laten beheren: “sorry, daar gaan wij niet over”. En is investering, met zicht op opnieuw de zaak te verkopen met snelle winst, soms zeer aantrekkelijk.

Maakt de EU het voor private bedrijven makkelijker, en lokale overheden moeilijker?
Privatisering van publieke diensten kan via marktaanmoedigingen snel zorgen voor een verzwakking van de publieke sector. En de publieke diensten zijn in tijden van crisis al het laaghangend fruit voor bezuinigingen vanwege alle ellende en financiële problemen. Voorts heeft de UK al laten zien dat meer privatisering zich niet zonder meer zal vertalen in meer zekerheid in werk, betere bescherming van belangen van werknemers, of een verbetering voor een lokale regio, integendeel. Door uitverkoop van de publieke sector komt er weliswaar in korte tijd een grote som geld in circulatie, maar vooral in de kringen en handen van grote investeerders en aandeelhouders.

Het maakt dus wezenlijk uit of er een sterke liberale koers wordt gevolgd waarin deze trend wordt doorgezet en we de EU verder in de open vrije uitverkoop zetten voor het snelle geld met meer onzekerheid en meer werkloosheid. Of dat we inzetten voor een socialere koers waarin investeringen zich ook vertalen naar meer zekerheid, betere bescherming van werk, en meer banen. Deze keuze maakt uit of de fabrieken in de komende jaren hier zullen openen, of zullen sluiten.

Door Ernstjan van Doorn

Bronnen: Cityam, LRB, New Statesman, Daily Mail, This is MoneyHuffington Post, Europese Commissie, Volkskrant

Zie ook deze aflevering van De Slag om Europa

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl