Revolutie in Oekraïne: hoe nu verder?

In de afgelopen week is er in Oekraïne meer gebeurd dan in voorgaande jaren bij elkaar opgeteld. President Janoekovitsj is definitief afgezet; voormalig premier Timosjenko is vrijgelaten en het parlement neemt tientallen beslissingen per dag. Maar het protest – de Majdan – waar het allemaal mee begonnen is, moet zijn rol nog herdefiniëren. De strijd lijkt – voorlopig in elk geval – gestreden, maar de wederopbouw begint nog maar net.

De verschillen onderling
Nu de gezamenlijke vijand – Janoekovitsj & co – van het toneel is verdwenen, is meer dan ooit duidelijk te zien hoe divers het oppositieprotest is en was. De drie politieke leiders – Klitsjko, Jatseniuk en Tiahnibok – gedragen zich nu al verschillend. De boxer Klitsjko, de enige die in de chaotische toestanden bij de demonstranten bleef, lijkt het rustiger aan te doen wat betreft media aandacht. Hij heeft wel laten weten dat hij zich kandidaat stelt in de komende vervroegde presidentsverkiezingen eind mei en geen genoegen neemt met een andere positie. Jatseniuk’s positie als interim leider van de Batkivshina partij lijkt ten einde nu de partijleider Timosjenko op vrije voeten is. Wel is hij voorgedragen voor het premierschap. Timosjenko lijkt te gaan voor het presidentschap, maar na haar eerste emotionele optreden op de Majdan is ze door velen bekritiseerd voor campagne voeren terwijl de doden van de protesten nog herdacht werden. Tiahnibok, de leider van de extreemrechtse Svoboda partij, lijkt een stille strijd te voeren met de andere extreemrechtse macht, de Rechste Sektor, die de rol van verdediging had op de Majdan en veel betrokken is geweest bij de gewelddadige incidenten tijdens de protesten.

En dan heb je nog de Majdan. Dat zijn de gewone mensen die niet de straat op zijn gegaan om een specifieke partij of politicus te steunen, maar een ander soort land wilden, met een functionerend rechtssysteem, geen corruptie en respect voor de burgerrechten. Velen van hen zijn nu ook niet blij met wat zij zien als achterkamertjes politiek onder de voormalige oppositie en in het parlement. Velen zeggen dat ze niet zullen vertrekken voordat er een nieuwe president is. Hoe zij hun invloed organiseren zal van groot belang zijn voor de toekomst van de Oekraïnse politiek.

De rol van de Majdan
Er zijn verschillende opties denkbaar. De eerste, en welke nu in gang lijkt gezet, is dat prominente vertegenwoordigers van de Majdan voorname posities krijgen op de verschillende ministeries. Maar met een institutionele incorporatie van de Majdan in de regering los je het probleem niet op van (het ontbreken van) een volkscontrole op de regering, vooral in wat ongetwijfeld een transitieperiode zal zijn. De kans bestaat dat het geheel dan weer verzakt in de gewone gang van zaken van onderonsjes en cliëntalisme, waar deze protesten nu juist vanaf wilden.

Een betere optie, naar mijn mening, is een Majdan als onafhankelijk controleorgaan, die de regering of zelfs parlementariërs op het matje kan roepen in geval van corruptie of schimmige praktijken. Natuurlijk kunnen de mensen niet jarenlang op het plein blijven, maar al heel lang  is er niet zoveel energie en bereidwilligheid vanuit het volk geweest om een actieve rol te spelen niet alleen bij de omwenteling, maar ook bij het vormgeven van de verdere ontwikkelingen. Wellicht kan deze betrokkenheid en energie omgevormd worden tot een onafhankelijk controleorgaan De Majdan heeft laten zien dat het niet zomaar akkoord gaat met wat de oppositieleiders met de regering afspreken, en zelfs vermeende volkshelden als Timosjenko wordt geen carte blanche gegeven: na haar bovengenoemde optreden op de Majdan kwam er een open brief die haar opriep niet te gaan voor een leiderschapspositie in de regering, maar genoegen te nemen met fractievoorzitterschap in het parlement. Velen op de Majdan willen namelijk een nieuwe politieke cultuur, wat volgens hen niet tot stand komt als de oude garde weer aan de macht komt.

Een lange weg
Hoe het ook zij, Oekraïne zal nog een lange en moeizame weg naar stabiliteit en hopelijk vrijheid en democratie moeten afleggen. Die weg ligt bezaaid met moeilijke beslissingen, een precair balans tussen West en Oost (met het gevaar van separatisme en Russische inmenging) en de noodzaak nu echt een verenigd land te leiden, waar noch West-Oekraïners, noch Oost-Oekraïners zich ondervertegenwoordigd voelen. Maar het lijkt er op dat de demonstranten de lessen van de Oranje revolutie goed tot zich hebben genomen. Ze nemen geen genoegen meer met het verwisselen van de poppetjes aan de top, en lijken niets minder te willen accepteren dan een volledige hervorming van het politieke systeem. Als dit ze lukt, en als de politici de hete adem van de Majdan in de nek blijven voelen, dan zal het land misschien alsnog een welvarende en vrije toekomst tegemoet gaan.

Door Marina Ohanjanyan, FMS Project Manager Oost Europa en Zuid Kaukasus

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl