Russische agressie moet niet doorslaggevend zijn bij referendum

Met het ophanden zijnde referendum over het Associatieverdrag met Oekraïne wordt er veel gespeculeerd over geopolitieke risico’s. Dat wil zeggen, er is vrees voor de mogelijke economische, politieke en militaire reacties van Rusland op deze officiële toenadering tussen de EU en Oekraïne. Wat behandelt het associatieverdrag precies, hoe heeft Rusland zich recent opgesteld ten aanzien van Oekraïne en wat betekent dat voor de opstelling van de EU?

Vooral een handelsverdrag

Het associatieverdrag gaat voor het overgrote deel over handel. Politieke kwesties worden wel degelijk behandeld in de vorm van hervormingseisen op het gebied van de democratie, mensenrechten en markteconomie. Maar een EU (laat staan NAVO) lidmaatschap komen nadrukkelijk niet aan de orde. Van de 323 pagina’s worden er 306 uitsluitend aan handel besteed. Alleen in de overige 17 pagina’s is er ruimte voor de politieke doelstellingen. Naast de wens voor een ‘politieke associatie’ en het onderschrijven van ‘de keuze voor Europa’ van Oekraïne, behandelt het verdrag ook beperkte defensie samenwerking. Dit betreft militair overleg, defensieve oefeningen en Oekraïense deelname aan civiele en militaire EU-operaties. Let wel, deelname aan de NAVO staat hier volledig los van, dit is van groot geopolitiek belang. Dus zorgen over gedwongen militaire betrokkenheid in de regio zijn in die zin onnodig. Meerdere NAVO leden zijn juist tegen een dergelijk lidmaatschap vanwege de risico’s in de regio en de militaire verplichtingen die bij een bondgenootschap met Oekraïne komen kijken. In deze zin kan het associatieverdrag niet als een provocatie aan het adres van Rusland worden gezien. Laat staan, als een handeling die Rusland in redelijke mate niet zou kunnen accepteren.

Russische agressie

Wat het verdrag wel en niet behandelt laat zien dat de regionale ‘stellingname’ van de EU gematigd is. Hoe zit het met die van Rusland? Het is understatement om te zeggen dat Rusland zich de laatste jaren krachtig bemoeid heeft met Oekraïne. Een paar voorbeelden uit de recente geschiedenis zijn veelzeggend. Het is onder zware druk van Rusland dat de Oekraïense overheid, destijds onder leiding van president Janoekovitsj, op het laatste moment toch besloot af te zien van een Associatieverdrag met de EU, met als gevolg het begin van de Maidan protesten. Kort na het uitbreken van de Maidan revolutie (november 2013), begon Rusland met wat de legerleiding militaire oefeningen noemde, dichtbij de grenzen met Oekraïne (februari 2014). Slechts een aantal dagen later (01 maart 2014) annexeerde Rusland de Krim, daarmee negeerde het de meest basale internationale rechten en de integriteit van de Oekraïense staat. Al snel daarna werden Russische militairen gesignaleerd bij het opzetten van een gewapende opstand in het oosten van Oekraïne, waar – in tegenstelling tot wat Russische bronnen vaak beweren - er nooit een meerderheid is geweest die zich bij Rusland heeft willen aansluiten en er alleen sprake was van zorgen over wat het Associatieverdrag nu precies voor deze regio’s inhield. Poetin heeft in het Kremlin beweerd geen interesse te hebben in andere Oekraïense gebieden, toch worden pro-Russische separatistische rebellen in het oosten van Oekraïne tot op de dag van vandaag (militair en politiek) gesteund. In de nasleep van de Maidan revolutie, werden internationaal gemonitorde en erkende verkiezingen gehouden met een duidelijk pro-Europese uitslag. In Donetsk en Luhansk, gebieden grotendeels gecontroleerd door separatisten, werden democratische verkiezingen juist gehinderd. Destijds stelden VN functionarissen dat er sprake was van grootschalige intimidatie die open verkiezingen onmogelijk maakten. Naast deze militaire en politieke bemoeienis, heeft Oekraïne ook geleden onder economische agressie. Daarvan is het meest flagrante voorbeeld de dreigingen wat betreft de gaslevering aan Oekraïne. Het ene moment dreigt Rusland de gehele toevoer af te sluiten met een groot energieprobleem als gevolg, het andere moment wordt de prijs zomaar verhoogd, iets wat Rusland al langer inzet als machtsmiddel tegen voormalige Sovjet landen. Zo werd tussen maart en april (2014) de gasprijs bijna verdubbeld in slechts een week tijd.

Invloedssferen

Het is nou eenmaal een feit dat Oekraïne tussen twee machtsblokken ligt. Hoewel de EU zich richt op handel, onthoudt het zich natuurlijk niet van geopolitiek. Handel en economische integratie zijn wel degelijk een middel om politieke hervormingen te realiseren en druk uit te oefenen. Maar dit gebeurt in overeenstemming tussen autonome politieke entiteiten en nota bene mét instemming van de Oekraïense bevolking. De Maidan volksopstand was juist een reactie op het verassende voornemen van de toenmalige Oekraïense regering om het associatie verdrag toch niet te tekenen. Sindsdien is er in erkende verkiezingen overtuigend voor pro-Europese partijen gekozen. Rusland doet precies het tegenovergestelde, het intimideert Oekraïne en respecteert de autonomie van de staat en de inwoners niet. Hoe moet de internationale samenleving daarmee omgaan? Op basis van de verdragstekst kan niet gesteld worden dat dit associatieverdrag voor nieuwe spanningen zorgt, laat staan dat het de relaties zal doen verslechten. En dat Poetin niet blij  is met het verdrag wil nog niet zeggen dat de EU of Nederland het niet zou moeten aangaan. Als op basis van de vrees voor Rusland niet getekend wordt, buigt men juist voor de Russische intimidatie. Wat dit betreft is de volgende visie van de vermaarde schrijver en adviseur Robert Kaplan interessant. Hij erkent de positie van Oekraïne en de gedwongen relatie met Rusland expliciet. Volgens hem zal Oekraïne altijd meer te maken hebben met Rusland dan met Europa. Maar volgens hem betekent dat niet dat de EU niet haar best moet doen om een alternatief te bieden.

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl