Uitslag Turkse referendum biedt ook hoop voor democratie

Met de hakken over de sloot (51,4%) slaagde President Erdoğan er op 16 April in om in een referendum meer macht naar zich toe te trekken en daarmee een voorlopige doodsklap aan de checks and balances in Turkije uit te delen. Met de voorgenomen grondwetswijzing concentreert de uitvoerende macht zich bij de president, benoemt hij rechters en kan de president drie termijnen van vijf jaar dienen. Dat 48,6% tegen de machtsconcentratie stemde biedt hoop voor democratie en rechtstaat in Turkije.

Het Westen liep lange tijd weg met Erdoğan: een hervormingsgezinde sterke NAVO-bondgenoot in een instabiele regio. Zijn AK Partij werd als een voorbeeld gezien hoe een gematigde islamitische partij democratische hervormingen kan doorvoeren en de scheiding tussen kerk en staat kon waarborgen. Er werd gehoopt dat ook in andere landen – zoals Egypte – soortgelijke partijen de norm zouden worden. In Turkije zelf kon Erdoğan op grote steun rekenen: de economische ontwikkeling was indrukwekkend en het land was weer een speler van formaat op het internationale politieke speelveld. Erdoğan maakte Turkije weer trots.

Overstretch

Het hernieuwde vertrouwen zorgde echter ook voor een overstretch in het buitenlands beleid en interne spanningen. In minder dan tien jaar tijd veranderde het land van een Turkije waar de EU niet omheen kan naar een Turkije waar de EU geen raad mee weet. De hervormingen werden teruggedraaid, journalisten en critici opgesloten. De economie belandde in een recessie, terroristische aanslagen zaaiden dood en verderf, de mislukte besprekingen met de Koerden leidden tot een burgeroorlog in het oosten van Turkije en de oorlog in buurland Syrië zorgde voor instabiliteit en een vluchtelingenstroom. De mislukte staatsgreep in juli van 2016 gaf Erdoğan het laatste zetje om het overheids- en ambtenarenapparaat schoon te vegen van zijn voormalige steun en toeverlaat, de Gülenisten, en een autoritair regime in te stellen. Het referendum en daarmee samenhangende grondwetswijziging lijken voorlopig het slotstuk van dit proces.

Onregelmatigheden

Zorgwekkend is dat voor het eerst sprake is van fraude en onregelmatigheden bij het tellen van de stemmen. Een oneerlijke aanloop naar de stembusgang – zoals gebruik van overheidsgeld voor campagne en de zendtijd voor de kandidaten – is niet ongewoon in Turkije. De verkiezingen zelf zijn echter altijd vrij en eerlijk geweest en de verliezers accepteerden de uitslag. De krappe winst van Erdoğan, die hij klaarblijkelijk niet op een eerlijke manier kon binnenhalen, biedt hoop aan de oppositie. Een repressief regime als gemeenschappelijke vijand biedt mogelijkheden voor een verenigde oppositie die zich gesteund weet door een grote Europees georiënteerde middenklasse. Daarbij heeft Turkije met haar open economie voorlopig geen alternatief voor Europa: twee-derde van buitenlandse investeringen komt uit de EU.   

Rol Europese Unie

De belangrijkste invloed van de Europese Unie zit na het referendum niet op politiek – zeker gezien de roep om toetredingsonderhandelingen met de EU ook formeel te stoppen – maar op economische vlak. Economische samenwerking moet verbonden worden aan concrete politieke criteria ondanks het risico dat Erdoğan bereid is om het land in een nog diepere recessie te brengen om zijn macht te behouden, daarbij gretig gebruikmakend van de nationalistische kaart. Tegelijkertijd mag de EU haar steun aan democratische krachten en mensenrechtenactivisten in Turkije nooit opgeven. Juist nu de president de touwtjes sterk in handen heeft, moet hier meer tijd en middelen in gestoken worden. De democratische verandering moet immers van binnenuit komen.

Door: Danijel Tadić

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl