Verkiezingswaarneming: De magie van Mongolië

Het zal je maar meezitten. Begin juni word ik door Buitenlandse Zaken uitgenodigd om mee te doen aan het waarnemen van de nieuwe parlementsverkiezingen in het verre Oosterse land. Tweeënhalf jaar geleden mocht ik nog meedoen aan een OVSE-missie in Azerbeidzjan en tot nu toe waren de tussenliggende periodes langer geweest. Na het waarnemen van de eerste democratische verkiezingen van Zuid-Afrika in 1994 was ik in een waarneem-pool van belangstellenden terechtgekomen. Bij tijd en wijle komt er een uitnodiging en bij positieve reactie word je voorgedragen bij de EU of de OVSE en dan is het van geen-nieuws-is-slecht-nieuws. Maar dit keer was het dus wel bingo.

Met z'n vieren, waaronder Eerste Kamerlid Pauline Krikke, reizen we donderdagmiddag 23 juni via Moskou af naar de hoofdstad Ulaan Bataar van dit immense land: zo groot als heel West-Europa. Met slechts 3 miljoen inwoners, waarvan er 's zomers 1,8 miljoen in UB wonen, zoals de stad ook wel liefkozend wordt genoemd. In de herfst en winter komen daar 600.000 nomaden bij, die dan met hun tenten (Yurts) een grote haag rond de hoofdstad vormen. Want in deze maanden valt er op de besneeuwde steppen voor de kuddes weinig te grazen. Onderweg naar het immense Chinggis Khaan hotel valt de grote hoeveelheid mooie auto’s op. Overal hotels en karaoke restaurants. In de chique hotelkamer kan er even bijgekomen worden, voordat alle dik 200 STO-ers (Short Term Observers) uit de hele EU op de eerste briefing worden verwacht. Het Hollandse kwartet, dat de volgende dag wordt aangevuld met de BuZa-man ter plekke, Gijs Bakker, zakt erna af naar een Koreaans restaurantje, want die tref je daar overal aan. We hebben dan al vernomen, waar we in internationale tweetallen het echte werk gaan doen, want dat is altijd spannend. Iedereen wil zoveel mogelijk van het land beleven, maar alleen Pauline is de klos, want zij blijft in UB.

De volgende dag worden we volgeladen met karrevrachten informatie: op het laatste nippertje heeft de regering van de Democratische Partij (DP) de kieswet zo veranderd, dat er in het parlement geen plaats meer is voor district-vertegenwoordigers en dat alle zetels via evenredige vertegenwoordiging verdeeld gaan worden. Ook komen de vaardigheden aan bod om met de geavanceerde communicatieapparatuur om te gaan. De bedoeling is om in jouw gebied met 10-12 stembureaus eerst vanaf half zeven ‘s ochtends de opening van één ervan waar te nemen, er daarna zoveel mogelijk andere bureau’s te bezoeken en bij de laatste de sluiting en het elektronisch tellen mee te maken. Alle bevindingen worden aangekruist met een magische pen op toverpapier, want het ingevulde formulier gaat via een iPod-achtig modempje direct naar het hoofdkwartier. Ook spannend is het om via tientallen blind-dates je teamgenoot te leren kennen. Met de Wener Oliver, voor wie deze missie een aangename tussenstop betekent op een wereldreis, zal ik de volgende dag eerst naar Erdenet gaan, zo'n beetje de hoofdstad van de kopermijnen-Umag (provincie), slechts zeven uur met de bus van UB.

Zondagochtend is het dus weer vroeg vertrekken, want de stad laat je pas na twee uur los. Wat dan volgt zijn eindeloze vlaktes, slechts begroeid met een dun laagje gras. Nauwelijks bomen, af en toe een huis met een aantal Yurts wijd verspreid. De wegrestaurants die we passeren doen Amerikaans aan. Hier en daar raakt onze bus verstrikt in een overstekende kudde schapen en lammeren, begeleid door herders te paard. Erdenet ziet er best welvarend uit. We schrijven ons in, in een gelukkig wat simpeler hotel. En even later volgt er natuurlijk weer een briefing, dit keer van onze LTO-ers (Long Term Observers) die het voornamelijk houden bij de praktische tips. Oliver en ik mogen het vanaf de volgende dag gaan doen in Darhan, waar we onderweg geluncht hebben, samen met twee andere teams. Na deze sessie maken we kennis met onze vertaalster Bulgan en chauffeur Batbold, die een diep in de Here gelovend echtpaar blijken te vormen. In het overwegend Boeddhistische land blijkt hun Baptisten gemeente best te gedijen. We sluiten de contracten met hen af en komen overeen dat wij hen elk vijf maal zestig euro’s (uit het voorschot van Buitenlandse Zaken) gaan betalen na afloop van onze vijfdaagse missie.

Het echte werk begint maandag 27 juni. Onderweg vertelt Bulgan, dat deze redelijk strakke weg is aangelegd door de Russen en die met veel meer hobbels en kuilen van de hoofdstad naar Darhan door Chinezen. De laatsten staan, als nazaten van de oude onderdrukkers, veel slechter aangeschreven dan de oude Sovjets. Als we ons aan het einde van de ochtend weer in een nieuw hotel geïnstalleerd hebben en geluncht hebben in een overdadig restaurant, gaan we onze wijken verkennen. En we kiezen in stilte vast een van de stembureaus uit, waar Oliver en ik de opening gaan 'doen'. De nieuwe stad bestaat uit grauwe communistische, inmiddels behoorlijk verhabbezakte flatgebouwen. Onze begeleiding schaamt zich blijkbaar voor de tweekamerwoning, die zij delen met hun drie dochters, want zij wijzen ons een dezer dagen alleen de buitenkant aan. En onze stembureaus zijn zowat allemaal gevestigd in schoolgebouwen die als druppels water op elkaar lijken: ook Sovjet-producten. Inmiddels hebben Oliver en ik aan Bulgan en Batbold weten duidelijk te maken, dat we nieuwsgierig zijn naar de eenvoudige Mongoolse pot, want die avond eten wij in een simpel eettentje veel vlees en een smakelijke groenten-met-noedels-schotel.

Dinsdag is de eerste stemdag en wel voor de kiezers, die door hun werk of anderszins echt niet naar hun stembureau kunnen. 'Mobile voting' heet dat in het Engels. Wij besluiten een stembureau-team te volgen naar de gevangenis, waar een van hun geregistreerde kiezers vastzit in voorarrest. Verder dan het voorportaal komen wij helaas niet, want daarheen wordt de gevangene gevoerd om in afzondering zijn stem uit te brengen. Overigens niet alleen op de parlementskandidaat van zijn voorkeur, maar ook op een of meer kandidaten voor een plaatselijke raad. We doen nog een ander stembureau aan, waar ambulancepersoneel komt stemmen. 's Middags worden we uitgenodigd een kijkje te komen nemen in het kerkje van Bulgan en Batbold: een loods tussen de grauwe woonkazernes. Daarna weer een Mongoolse hap en vroeg naar het hotel, want de langste dag volgt morgen: van half zeven tot tien uur 's avonds langs de stembureaus. Vervolgens de vele uren vergende sluitingsprotocollen en 's nachts nog de stembiljetten van het laatste stembureau naar ons districtskantoor begeleiden.

De eerste uurtjes van woensdag 29 juni druilen nog een beetje, maar daarna breekt de zonnewarmte van boven de twintig graden door. Door de dag heen is iedereen erg tevreden met de opkomst. Niet zelden zie je met name ouderen in traditionele klederdracht de gymzaal binnenkomen, die voor deze dag is omgebouwd tot een stemlokaal. Bulgan legt uit, dat het voor hen een feestdag is. Er is een 'lokaal' gevestigd in een gang van een kindercrèche. Na afloop van elk bezoek kruisen we onze antwoorden aan op de lijsten met een kleine 100 vragen. Langzamerhand wordt het routinewerk, want alles verloopt rustig en volgens de regels, zelfs bijna saai voor een buitenstaander. De bewerkte stembiljetten, die ook digitaal gevoelig zijn, komen in een geheimzinnige zwarte grote doos terecht, waar direct een geheime registratie plaatsvindt. Soms worden biljetten weer uitgespuugd en dan krijgt de kiezer met een nieuw biljet een nieuwe kans. Maar eerst moet er dan een protocol worden opgemaakt. In een van de lokalen horen we het verhaal, dat een van de partijen verwarring zou hebben gesticht door twee kandidaten met dezelfde naam op het biljet te zetten. In een volgend stembureau horen we dat de districtscommissie daarop al gereageerd heeft: in Mongolië komen heel veel dezelfde namen voor. In elk lokaal telt de kiescommissie doorgaans meer vrouwen dan mannen. Overal zijn er ook waarnemers van alle grote partijen, van de gematigde Mongoolse Peoples Party (MPP) en de Mongoolse Peoples Revolution Party (MPRP), die beide voortgekomen zijn uit de oude communistische partij, alsmede natuurlijk van de DP. Maar verder ook van kleinere partijen, waaronder de Love-to-the-People-Party, en een paar Ngo’s. Soms komen ze naar voren om met hun mobieltjes om foto’s te maken. Ook deze waarnemers zien bij elke kiezer, die zich identificeert met de oproepkaart en met een vingerafdruk, een foto verschijnen op het grote scherm.

Het lot heeft bepaald, dat wij de afsluiting meemaken in ons tiende stembureau, dat in een wat benauwd lokaal gevestigd is. Net als aan de voorzitster van het openingsbureau geef ik ook hier mevrouw de voorzitter een pak stroopwafels met rood-wit-blauw lint. Tegen tienen wordt het spannend, want snel rennen er nog laatste kiezers naar binnen. Uiteindelijk heeft iedereen die dat wil om tien over tien gestemd en het biljet in één van de twee zwarte dozen laten glijden. Schluss! De sluitingsprocedure kan beginnen met veel verplichte bezweringen, tellen van ongeldige stembiljetten, vergelijken van de codes op de verzegelingen en overal worden foto’s of filmpjes van gemaakt. Tegen half één lijkt de afronding nabij, wordt er aan elke doos een modem geprikt, gaan de aantallen per kandidaat in een keer naar UB en kunnen we ons opmaken voor de gang naar de districtscommissie. Maar dan komt de klap op de vuurpijl: ons bureau is aangewezen voor een hertelling van alle dik twaalfhonderd stembiljetten en wel met de hand. Eerst kost het anderhalf uur om alle spelregels en aanwijzingen en procedures uit de handboeken aan elkaar voor te lezen.

Dan begint over tweeën de echte telling, eerst chaotisch en pas na half vijf soepeler. Mijn handen jeuken om het systeem wat te vergemakkelijken, maar waarnemers zijn en blijven waarnemers. Wonder-boven-wonder kloppen de aantallen met de elektronisch getelde exemplaren per zwarte doos. Intussen beginnen onze LTO-ers steeds nerveuzer te worden. Om de haverklap worden Oliver en ik  gebeld voor de laatste stand van zaken. Zeven uur zijn ze echt klaar met tellen en kondigt mevrouw de voorzitter –bijna als grap- aan, dat de protocollen nog wel twee uur in beslag zullen nemen. Gelukkig belt onze LTO-er tegen half negen dat het ons verboden wordt naderhand mee te gaan: “als het daar afgelopen is, direct naar jullie hotel”. Kwart over negen zet mevrouw de voorzitter dampende mokken op tafel met de heerlijke koekjes erbij en een pak stroopwafels. Dapper drink ik mijn mok met hele zoute melkthee op, de zilte smaak weg-etend met die smul-koekjes. Mijn bedank- en complimenten-toespraakje wordt alleen aangehoord en op prijs gesteld door de lokale waarnemers. Om half tien is het echt einde oefening. De anderen naar het district en wij naar ons hotel, waar de slaap niet echt meer wil komen.

Eind van de middag, we hebben het inmiddels over donderdag 30 juni, moeten we terug zijn in Erdenet om eerst alle financiële zaken af te handelen met onze begeleiders en afscheid van hen te nemen. Daarna volgt een debriefing met de twaalf andere STO-teams en de LTO-ers van onze Umag. De volgende ochtend zoemt de onmisbare mobiel mij om kwart over vijf alweer wakker, want om zes uur komt de bus voorrijden voor de lange terugrit naar UB. Mijn voorstel om onderweg op de markt van 'ons' Darhan te gaan lunchen wordt door een dikke meerderheid van de bus gesteund, maar niet door de chauffeur, want die heeft zo zijn eigen afspraakjes met een quasi-Amerikaans wegrestaurant. Weer een nieuwe variant van democratie. Ruim op tijd komen we terug bij onze uitvalsbasis in UB, het gelikte Chinggiz Khaan. Als stil protest gaat niemand van de bus mee met de chauffeur naar de Cazmir Market. De grote debriefing betekent ook een weerzien met de landgenoten, inleveren van de apparatuur en de formulierenboeken en het halen van stempels op de betalingsbewijzen. Maar het belangrijkste is de inhoudelijke evaluatie, waarbij wij als STO-ers alle lof krijgen toegezwaaid van het OVSE presidium. Bijna in alle stemlokalen is het 100 procent goed gegaan en er zijn nauwelijks klachten binnengekomen. Er zijn meer vrouwen dan ooit gekozen. En de verkiezingen hebben een politieke aardverschuiving teweeg gebracht. De DP is weggevaagd en houdt nog slechts 9 zetels in het nationaal parlement, dat 76 leden heeft. 1 zetel is voor de MPRP en 1 voor een grappige onafhankelijke kandidaat en zijn paard. De overige 65 zetels gaan in een klap naar de MPP. Heel belangrijk is dat de DP vrijwel onmiddellijk zijn nederlaag erkend heeft.

Door: Jaap Huurman

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl