Vluchtelingencrisis en herplaatsing: hoe nu verder?

In het zoeken naar een oplossing voor de vluchtelingencrisis binnen de EU gaat veel aandacht uit naar het herplaatsingsproces. Herplaatsing is geen panacee, maar wel de meest concrete maatregel waarmee deze crisis het hoofd kan worden geboden. Toch komt het proces al maandenlang niet van de grond. Hier moet snel verandering in komen, want deze vertraging gaat direct ten koste van de vluchtelingen die recht hebben op bescherming in de EU.

Herplaatsing is het proces waarbij een migrant, die is aangekomen in Griekenland of Italië, een asielaanvraag doet en vervolgens wordt overgebracht (“herplaatst”) naar een andere EU lidstaat. Deze lidstaat is daarna verantwoordelijk voor de afhandeling van de asielaanvraag. Alleen asielzoekers die een grote kans hebben om een status te krijgen komen in aanmerking voor herplaatsing, zoals aanvragers uit Syrië en Eritrea. Herplaatsing heeft dus drie doeleinden: verlichting van de druk op de nationale asielsystemen in Griekenland en Italië; een humanitaire oplossing voor de vluchtelingen die aankomen in deze twee landen; en het bewerkstelligen van een eerlijkere verdeling van asielzoekers in de EU.

Theoretisch gezien zit dit idee aardig in elkaar. De toepassing in praktijk laat helaas te wensen over. De afspraak is dat binnen twee jaar, met als deadline september 2017, 160.000 asielzoekers uit Griekenland en Italië worden herplaatst. Op het moment van schrijven zijn dit er iets meer dan 6.000. De onderliggende redenen voor deze trage pas zijn terug te voeren op gebrekkige coördinatie, onenigheid over de procedures, te weinig mensen op de grond om alle asielaanvragen te verwerken, te weinig opvangplekken, en te weinig plekken voor herplaatsing in de ontvangende lidstaten.

De instroom van irreguliere migranten gaat intussen gewoon door. In Griekenland zitten sinds de grenssluiting met Macedonië en het inwerkingtreden van de EU-Turkije deal meer dan 60.000 migranten vast, waarvan een groeiend aantal op de eilanden. Ook in Italië is de instroom dit jaar onverminderd hoog: net als in 2015, kwamen dit jaar rond de 150.000 migranten aan. Daarbij komt dat er in talloze rapporten, van onder andere de Europese Commissie, Human Rights Watch, en Amnesty International, erop wordt gewezen dat de opvangcondities in zowel Italië als Griekenland beneden peil zijn.

De uitdaging voor de EU lijkt daarom tweeledig: ten eerste, hoe kan het herplaatsingsproces worden versneld, en ten tweede, hoe kunnen alle migranten die aankomen in de tussentijd op een humanitaire wijze worden opgevangen?

De werkelijkheid is gecompliceerder. Onder de migranten zitten veel kwetsbare groepen, bijvoorbeeld alleenstaande minderjarige vreemdelingen (asielzoekers van onder de achttien die reizen zonder verwanten). Dit jaar kwamen er ongeveer 3.000 van hen aan in Italië. Bekend is dat er rond de 2.500 aanwezig zijn in opvangcentra in Griekenland. Tot op heden zijn slechts 75 van hen herplaatst, terwijl juist deze groep voorrang zou moeten krijgen in de asielprocedure. Opvangcentra zijn vaak niet adequaat toegerust voor een langer verblijf van deze groep (denk aan gescheiden verblijven, voldoende begeleiders, mogelijkheden voor ontwikkeling en psychosociale begeleiding). Dit geldt ook voor andere kwetsbare groepen: zoals alleenstaande vrouwen, ouderen en personen met speciale behoeften.

 

Dit alles roept de vraag op: hoe nu verder?

Men zou kunnen beginnen bij het erkennen van dit probleem door de prioriteiten bij te stellen. Het gelijktijdig versnellen van herplaatsing en voorzien in gepaste opvang voor alle migranten is een te grote uitdaging gebleken. De geloofwaardigheid van de EU hangt nu af van de mate waarin het in staat is om de meest kwetsbare groepen die aankomen op haar grondgebied fatsoenlijk op te vangen, en hen een oplossing te bieden binnen herplaatsing.

Op de tweede plaats moeten ook de verwachtingen worden bijgesteld: de deadline voor het herplaatsingsproces moet worden verschoven, waardoor duidelijk wordt gemaakt dat de EU met herplaatsing door zal gaan zolang er migranten aankomen in Italië en Griekenland en de 160.000 plekken niet zijn gevuld. Men moet niet wachten tot het laatste moment, en het risico lopen vast te komen zitten in een lastige politieke discussie over verlenging. Zowel de EU instituties als de lidstaten moeten leiderschap tonen door dit probleem bij de hoorns vast te pakken.

Dit moet, ten derde, gepaard gaan met politieke commitment aan een langetermijninvestering waaruit blijkt dat het herplaatsingsproces koste wat kost zal moeten werken. Het heeft geen zin om te wijzen op gemaakte investeringen als het effect hiervan tot nu toe verwaarloosbaar is gebleven. Dit betekent niet alleen meer menskracht voor de asielprocedures, maar ook ervoor zorgen dat de opvangcentra beantwoorden aan de specifieke behoeften van de meest kwetsbare groepen.

Ten vierde moet het probleem van de kwetsbare groepen veel voortvarender worden aangepakt. Het aantal herplaatsingen van alleenstaande minderjarigen moet omhoog. De aanwezigheid van kwetsbare groepen moet structureel worden gedocumenteerd en hun behoeftes inzichtelijker worden gemaakt. Voor specifieke juridische en politieke obstakels kunnen ad hoc task forces worden ingericht, die niet eens in de zoveel maanden bijeenkomen, maar bijvoorbeeld wekelijks totdat het probleem is opgelost. Waakhonden voor dit proces zoals het Europees Parlement zouden veel nadrukkelijker op deze zaken kunnen toezien zodat de deadlines worden gehaald, in plaats van met maanden worden gemist.

Ter afsluiting moet worden opgemerkt dat er momenteel een hoopvolle beweging plaatsvindt. In zijn kamerbrief van 27 september deed staatssecretaris Dijkhoff een aantal toezeggingen die deze richting op gaan en die als voorbeeld mogen dienen voor de rest van de EU. Voor partijen als de PvdA is het nu zaak om hierbij aan boord te springen en een voortrekkersrol te gaan spelen door de zusterpartijen in alle lidstaten te mobiliseren dezelfde kant op te duwen. Het PvdA-verkiezingsprogramma zou veel verder kunnen worden aangescherpt op dit punt. Alleen door zich te verenigen achter deze uitgangspunten kan de EU een aantoonbaar verschil maken, en aan de rest van de wereld laten zien dat we in staat zijn deze humanitaire crisis binnen de EU het hoofd te bieden.


Geschreven door: Marijn Speth

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl