Westelijke Balkan: lange en zware weg naar EU-lidmaatschap, deel vier

Het uitbreidingsproces van de Europese Unie, het meest succesvolle EU buitenlandse beleid, staat onder druk door de economische crisis en de toenemende euroscepsis in de landen van de Westelijke Balkan en de EU. Desalniettemin zijn er in de afgelopen maanden cruciale stappen gezet die voor duurzame stabiliteit en vrede in de Westelijke Balkan zullen zorgen: Kroatië werd EU-lid, Servië kreeg groen licht om de toetredingsonderhandelingen te beginnen nadat het een historische overeenkomst bereikte met Pristina over het noorden van Kosovo en in Albanië zijn de verkiezingen en machtswisseling soepel verlopen. Waar bevinden de landen van de Westelijke Balkan zich als het om toetreding gaat? En wat zijn de politieke ontwikkelingen die bepalend zijn voor dit proces? In deel vier een kort overzicht van Kroatië, Macedonië, Albanië en Servië.

Door Danijel Tadic, Foundation Max van der Stoel

 Kroatië

Het zal weinigen ontgaan zijn dat de Europese Unie sinds 1 juli één lidstaat rijker is. Kroatië is de 28e lidstaat en het eerste toetredende land dat geleden heeft onder de oorlogen die gepaard gingen met het uiteenvallen van voormalig Joegoslavië. Om te kunnen toetreden moest Kroatië voldoen aan de strengste eisen die aan een toetredend land werden gesteld. Zo werd er scherp toezicht gehouden op de implementatie van de hervormingen op het gebied van rechtelijke macht en fundamentele rechten. De EU heeft geleerd van haar eerdere fouten door Bulgarije en Roemenië te snel toe te laten. De toetreding van Kroatië is van groot belang voor de geloofwaardigheid van het uitbreidingsproces en heeft een positieve uitwerking op de andere landen van de Westelijke Balkan. Het zal een uitdaging zijn voor het nieuwe EU lidstaat om aan de ene kant haar draai en rol te vinden binnen de EU instituties en aan de andere kant om een leidende rol te blijven spelen in de regionale en Europese integratie van de andere landen op de Westelijke Balkan. Wat verwachten de Kroaten zelf van toetreding? Uit opiniepeilingen blijkt dat een meerderheid geen 'melk en honing' verwacht meteen na de toetreding. De Unie is immers zelf in crisis en uit eerdere ervaringen is gebleken dat toetreden niet gelijk staat aan meer welvaart. De toetreding van Kroatië is een belangrijk historisch stap die vrede en stabiliteit (cruciale voorwaarden voor economische ontwikkeling) brengt. De meeste politici en burgers in Kroatië weten echter dat de economie niet vanzelf zal floreren na de toetreding.

 Macedonië

In december 2005 werd Macedonië EU-kandidaat-lid. De Europese Commissie adviseerde in 2013 wederom om de toetredingsonderhadelingen met het land te openen. Echter, door een voortslepend geschil met Griekenland over de naam van het land en identiteit van Macedoniërs, worden de onderhandelingen over toetreding en NAVO-lidmaatschap door de Grieken tegengehouden. De conservatieve regering van premier Gruevski zet deze blokkade in om de nationalistische gevoelens te versterken, haar greep op de media en de maatschappij te verstevigen en om de aandacht van de interne problemen af te leiden. Volgens het European Stability Initative (een Europese denk-tank) zou een mogelijke oplossing voor de naamsgeschil kunnen zijn dat Macedonië in de grondwet vastlegt wat de nieuwe naam van het land zal zijn (er zijn al voorstellen daarvoor die ook voor Griekenland acceptabel zijn) en dat deze naam officieel wordt ingevoerd op het moment dat het land toetreedt tot de EU. Eenmaal in de EU zou Griekenland geen extra eisen aan Macedonië kunnen stellen betreffende de benaming van de Macedonische taal en volk. Naast de externe problemen (zoals het geschil met Griekenland) zijn er grote interne problemen die de politieke stabiliteit  en economische ontwikkeling ondermijnen. Het politieke debat is sterk gepolariseerd en het land is etnisch verdeeld (iets meer dan 30% is Albanees). Om het laatst genoemde te illustreren: bij de lokale verkiezingen in maart 2013 steunden de gezworen vijanden, de conservatieve VMRO-DPMNE en de sociaal-democratische SDSM, beiden dezelfde burgermeester-kandidaat in een klein stadje omdat zijn uitdager een Albanees was. De leiderschapswissel bij de SDSM (Zoran Zaev is gekozen als nieuwe leider) zou de verhoudingen tussen de oppositie en de regering kunnen verbeteren, die in december 2012 de dieptepunt bereikten nadat de SDSM parlementariërs met geweld waren verwijderd bij een stemming over de begroting. 

 Albanië

Tussen de parlementsverkiezingen van 2009 en juni 2013 werd de politieke situatie in Albanië gekenmerkt door stilstand in EU integratie, de sterk gepolariseerde politiek en maatschappij en een langdurige boycot van het parlement door de Socialistische Partij (SP). De SP weigerde de uitslag te erkennen wegens vermeende stembusfraude door de conservatieve regering onder leiding van de Democratische Partij (DP). SP wendde zich tevergeefs tot straatprotesten en hongerstakingen om een hertelling te bewerkstelligen. De verkiezingen in 2013 waren wederom als een cruciale test in democratie gezien door de EU en bestempeld als bepalend voor de EU toetredingsperspectief. Er was veel twijfel bij de internationale gemeenschap of het Albanië zou lukken, zeker nadat op de verkiezingsdag een schietpartij het leven kostte van een SP activist en een kandidaat van de DP gewond raakte. Waarnemers concludeerden echter dat de verkiezingen voldeden aan de democratische maatstaven. De uitslagen en hoe de verliezende partij daarmee om zou gaan bracht meer spanning met zich mee. Uiteindelijk bleek een soepele machtsoverdracht ook in Albanië mogelijk. Op 27 juni erkende premier Sali Berisha in een emotionele speech zijn verlies en nam de verantwoordelijkheid op zich. Hij trad tevens af als partijleider. Volgens de voorlopige uitslag won de coalitie onder leiding van de SP 84 van de 140 zetels. SP leider Edi Rama zal de nieuwe premier worden.  De leiderschapswissel bij de DP biedt een mogelijkheid om de relaties tussen de twee strijdende partijen te verbeteren en samen op te trekken in het EU integratieproces.

 Servië

Een soepele machtswisseling onderging Servië in 2012. Herboren uit de Servische Radicale Partij (SRS), namen de Progressieven (SNS) met de steun van de Socialisten (SPS) de macht over. De voormalige vrienden van Milosevic zetten de pro-Europese koers van de vorige regering (onder leiding van de Democratische Partij, DS) voort. Koers waar  de SRS zich jarenlang tegen verzette. Er werden grote successen geboekt: de onderhandelingen met Pristina werden naar een hoger niveau getild en begin 2013 werd een historisch overeenkomst bereikt met bemiddeling en onder druk van de EU. Het noordelijk deel van Kosovo krijgt meer zelfbestuur en de parallelle Servische instituties in het noorden worden afgeschaft. Deze overeenkomst opende voor zowel Servië als Kosovo de weg naar toekomstig EU lidmaatschap. In Juni 2013 werd Servië beloond: de onderhandelingen over toetreding zullen uiterlijk in Januari 2013 van start gaan, mist de overeenkomst met Pristina wordt geïmplementeerd. Het openen van de onderhandelingen is een zeer belangrijke stap voor Servië, een onomkeerbare stap richting politiekenen economische stabiliteit in Servië en daarmee in heel Westelijken Balkan. 

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl