Wit-Rusland: centen in plaats van de cel

Op de avond van 29 april 2016 verzamelde zich in de straten van Minsk, Wit-Rusland, een groep van ongeveer 35 fietsers. Zij maakten zich op voor een ‘critical mass’; een vorm van vreedzaam demonstreren die meer dan twintig jaar geleden in de Verenigde Staten is ontstaan. ‘Reclaim the streets’ is de slogan van het fenomeen dat wereldwijd navolging heeft gevonden. In Wit-Rusland verliest een dergelijk initiatief echter al snel zijn onschuld. Kort na de aanvang van de actie sneed een politiebusje de demonstranten de pas af, die vervolgens door politieagenten van hun fietsen werden gegooid, geslagen en gearresteerd.

Toename vreedzame demonstraties

Het beeld van de vreedzame demonstratie die gewelddadig opgebroken wordt, is schokkend, maar tegelijkertijd ook niet. We kennen dit soort beelden uit Wit-Rusland, waar elke presidentsverkiezing wordt gevolgd door massademonstraties en grootschalig politiegeweld, en de eeuwige overwinning voor de zittende president Aljaksandr Loekasjenka. Toch is dit beeld op zijn retour. De afgelopen presidentsverkiezingen verliepen vrijwel zonder demonstraties en geweld – hoewel met dezelfde overwinnaar. Ook liet het land vorig jaar al zijn politieke gevangenen vrij. Betekent dit dat een  democratisering op gang is gekomen?

Politiek zou dat goed uitkomen en binnen de Europese Unie zouden sommige politici dat dan ook graag geloven. Vanwege de steeds moeilijkere situatie aan de oostgrens van de EU - door de verslechterende band met Rusland en de oorlogshandelingen in Oekraïne - zou een nieuwe stabiele partner zeer welkom zijn. Wit-Rusland heeft aan respectabiliteit gewonnen als gastland voor de onderhandelingen tussen Rusland en Oekraïne en is daardoor een mogelijke kandidaat. In februari dit jaar schortte de EU vrijwel alle sancties tegen Wit-Rusland op.

Onopvallende toename repressie

Die sancties waren echter niet ingesteld met geopolitiek, maar mensenrechten in het achterhoofd. De opschorting was daarom aanleiding voor mensenrechtengroep Libereco om te onderzoeken hoe het daarmee gesteld staat. Zij komen tot een schokkende conclusie: de repressie in Wit-Rusland is weliswaar minder zichtbaar geworden, maar blijkt onder de oppervlakte zelfs toegenomen. Politieke gevangenen en het gewelddadig opbreken van demonstraties zijn uitzonderingen geworden, maar in plaats daarvan is het aantal opgelegde boetes voor demonstranten en onafhankelijke journalisten verzesvoudigd. Oppositiepoliticus Anatol Liabedzka was in de eerste honderd dagen sinds de sancties werden afgeschaft bijna negen modale Wit-Russische maandsalarissen kwijt aan boetes voor het uitoefenen van zijn politieke activiteiten. De Wit-Russische staat zou van alle opgelegde boetes  opgelegd voor het uitoefenen van het recht op vrije verzameling en vrije meningsuiting in die eerste 100 dagen, 55 politieagenten kunnen betalen. Een mooie bron van inkomsten.

Wit-Rusland slaagt erin zijn isolatie op het internationale toneel steeds verder te overwinnen door zich onder andere steeds meer afzijdig te houden van de vormen van repressie die de internationale pers halen. Wie echter verder kijkt dan dat, ziet dat de repressie onder de radar door gaat en nu activisten voornamelijk in hun portemonnee raakt in plaats van op het lichaam.

Het onderzoek van Libereco is te vinden op www.lphr.org/100days

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl