Witte albino huid in Tanzania: een vloek of een zegen? De drie paradoxen van aanvallen op albino’s in Tanzania

De doodstraf is in Tanzania sinds 1994 niet meer uitgevoerd. Maar op 5 maart dit jaar zijn vier verdachten in Dar es Salaam ter dood veroordeeld voor de moord op een jonge albino vrouw in 2008. Een van de daders was haar echtgenoot. In Tanzania zijn er sinds 2000 zeker 151 albino’s aangevallen – waarvan er 76 zijn vermoord – vanuit de gedachte dat hun lichaamsdelen geluk en voorspoed brengen. Aantallen die in hoog tempo oplopen. President Jakaya Kikwete noemt de moorden op mensen met albinisme een ‘schande voor zijn land’ en roept op het geweld te stoppen. Niet geheel toevallig vindt zijn tegenoffensief plaats in een verkiezingsjaar.

Cijfers over albinisme in Tanzania lopen sterk uiteen, maar geschat wordt dat zeker 1 op de 1.400 inwoners de huidaandoening heeft, tegenover 1 op de 20.000 inwoners in westerse landen. [1] Albinisme is genetisch bepaald en wordt overgebracht door een recessief gen. Het hoge aantal mensen met albinisme in Tanzania is te verklaren doordat het in Tanzania niet ongebruikelijk is te trouwen met familieleden, waardoor het recessieve gen vaker tot uiting komt. Een kind van ouders met een donkere huidskleur kan daardoor als albino baby ter wereld komen.

Vloek en zegen

Traditionele toverdokters – witch doctors[2] - verspreiden het bijgeloof dat Albino’s “duivelskinderen” zijn en hun gezin ongeluk brengen. Onder volgers van de witch doctors wordt een Albino kind dan ook als een grote schande beschouwd, wat er soms toe leidt dat ouders een albino baby na de geboorte om het leven brengen of in de steek laten. Maar de witch doctors zelf doen met het bijgeloof goede zaken;  Een albino kind is een vloek, maar zijn handen en voeten zijn een zegen.

De lichaamsdelen (zoals voeten, armen en benen), huid en haren van een albino brengen volgens het bijgeloof juist geluk en voorspoed. Afhankelijk van streek en regio verweven gelovigen albino haren in visnetten om de vangst te vergroten of worden lichaamsdelen in brouwsels of amuletten verwerkt.

Modernisering en bijgeloof

Het gebruik van lichaamsdelen van mensen met albinisme is een relatief recent fenomeen dat tien tot vijftien jaar geleden opkwam, vooral in de regio’s rondom het Victoria meer waar de economie de afgelopen jaren een snelle groei doormaakte. Deze economische boom gaat gepaard met grotere inkomensongelijkheid, culturele ontworteling en nieuwe vormen van bijgeloof, waarvan door sommige toverdokters handig gebruik gemaakt wordt. [3]

Wat er precies met de lichamen en lichaamsdelen gebeurt is onduidelijk. Ziayda Nsembo – Secretary General van de Tanzania Albinism Society – legt uit dat het onmogelijk is om de moorden en verminkingen te stoppen zolang niet duidelijk is wie de lichaamsdelen kopen. “Who buys our bodies?” is daarom haar oproep aan de regering. Sinds voor een lichaamsdeel van een albino ongeveer $ 600 wordt betaald en voor een heel lichaam zo’n $ 75.000[4], wordt door onderzoekers en de Tanzania Albinisme Society met een schuin oog naar zakenmannen en politici gekeken.[5] Want de gemiddelde Tanzaniaan kan dit niet betalen. Die verdient slechts $ 1,70 per dag en geeft het grotendeels uit aan voedsel, kleding en onderdak.[6]

Verkiezingen: tegengestelde krachten

De regering van Tanzania strijdt al jaren tegen dit geweld en heeft het verkiezingsjaar aangegrepen voor een nieuw tegenoffensief. In januari heeft de regering – opnieuw - een algeheel verbod op toverdokters ingesteld.[7] Antropoloog Koen Stroeken vreest echter dat zo’n verbod contraproductief werkt. “De regering verbiedt nu een beroepsgroep, maar de toverdokters functioneren als de huisartsen van Tanzania. Daar zitten inderdaad een paar sinistere figuren tussen met verkeerde ideeën. Die moet je eruit zien te halen. De toverdokters vormen een eeuwenoud kennissysteem waar je voorzichtig mee om moet springen. Een verbod op deze beroepsgroep biedt geen oplossing”.[8]

Met de recente terdoodveroordeling van de vier daders van de moord in 2008 wil de regering een voorbeeld stellen en daadkracht tonen. Maar mensenrechtenexperts van de Verenigde Naties vreesden in augustus vorig jaar al dat de aanvallen op mensen met albinisme zouden toenemen in de aanloop naar de verkiezingen. Politici willen zich bij toverdokters verzekeren van “geluk en voorspoed”.[9]

Educatie en bewustwording

Educatie en bewustwording zijn volgens Severine Edward, program officer bij de Tanzania Albinism Society sleutelwoorden om deze paradoxen te bestrijden. De benoeming van het eerste Tanzaniaanse parlementslid met albinisme in 2008 en de verkiezing van een tweede albino parlementslid in 2010 leek hoopgevend. Maar feit blijft dat er sinds 2000 minstens 76 albino’s zijn vermoord, terwijl het aantal veroordeelde verdachten nog steeds op één hand te tellen is. Wie er van het vermeende geluk van albino’s profiteert blijft een groot vraagteken, maar de mensen met albinisme zelf in ieder geval niet. De vloek van de albino is nog lang niet opgeheven.[10]

Merel Diemont

[1] Vanwege het ontbreken van pigment zijn albino’s extreem gevoelig voor UV straling. In Tanzania – en veel andere Afrikaanse landen – is de kennis hierover echter beperkt waardoor veel mensen met albinisme op jonge leeftijd aan huidkanker sterven. De levensverwachting van mensen met albinisme ligt in Tanzania tussen de 15 en 30 jaar. Vanwege het ontbreken van pigment zijn mensen met albinisme bovendien slechtziend. Vanwege onwetendheid en onbegrip leidt dit in Tanzania vaak tot de constatering dat kinderen met albinisme dom zijn en niet naar school kunnen wat de marginalisering verder in de hand werkt.

[2] Ook wel medicijnmannen of traditionele genezers genoemd (in Kiswahili: “waganga”)

[3] Interview Koen Stroeken “Toverdokters verboden in Tanzania”, EenVandaag Buitenland, 15 januari 2015.

http://buitenland.eenvandaag.nl/radio-items/56771/toverdokters_verboden_in_tanzania

[4] International Federation of Red Cross (IFRC) and Red Crescent Societies. Through albino eyes. The plight of albino people in Africa’s Great Lake’s region and a Red Cross response. 2009.

[5] Interview Severine, program officer Tanzania Albinism Society,

Artikel 2 - 14 January 2015 http://www.theguardian.com/world/2015/jan/14/tanzania-bans-witchdoctors-attempt-end-albino-killings
Artikel 3 - 9 December 2014 http://www.bbc.com/news/world-africa-30394260

[6] http://data.worldbank.org/country/tanzania

[7] In 2009 besloot de regering ook de vergunningen van medicijnmannen in te trekken.

[8] Interview Koen Stroeken “Toverdokters verboden in Tanzania”, EenVandaag Buitenland, 15 januari 2015.

http://buitenland.eenvandaag.nl/radio-items/56771/toverdokters_verboden_in_tanzania

[9] “Tanzania bans witchdoctors attempt end albino killings”, The Guardian, 14 January 2015 http://www.theguardian.com/world/2015/jan/14/tanzania-bans-witchdoctors-attempt-end-albino-killings

[10] Tijdens het International Documentary Filmfestival Amsterdam (18/29 november 2015) is de documentaire Albino United te zien. Albino United volgt de gelijknamige, uit albino's bestaande voetbalploeg die in een Tanzaniaanse competitie speelt. Hoewel ze niet alle wedstrijden winnen en het soms aan de stok krijgen met een scheidsrechter die tegen hen zou fluiten, slagen ze er wel in begrip te kweken voor hun benarde maatschappelijke positie.

Aanmelden nieuwsbrief

Meeschrijven voor de FMS? Stuur je inzending (maximaal 400 woorden) naar info@foundationmaxvanderstoel.nl