Belastingontwijking 

Het Nederlandse belastingsysteem heeft grote gevolgen voor ontwikkelingslanden. Jaarlijks lopen ontwikkelingslanden 460 miljoen euro aan belastinginkomsten mis door het Nederlandse systeem. Wereldwijd loopt dit bedrag op tot 107 miljard euro, wat ten koste gaat aan uitgaven voor bijvoorbeeld zorg, onderwijs en infrastructuur.

Dit bedrag is bijna net zo hoog als het bedrag dat westerse landen uittrekken voor ontwikkelingssamenwerking. Belastinginkomsten zijn voor ontwikkelingslanden van groot belang voor investeringen in duurzame ontwikkeling en armoedebestrijding en het maakt landen minder afhankelijk van hulp. Behalve dat de belastingontwijking leidt tot minder inkomsten voor ontwikkelingslanden, zorgt het ook voor oneerlijke concurrentie. Lokale bedrijven betalen wel belasting, terwijl de grote multinationals weinig tot niets betalen. Wat is de rol van Nederland hierbij?

Probleem 1: Nederland verdragsparadijs

Nederland is vooral een doorsluisland: multinationals gebruiken het uitgebreide Nederlandse netwerk van belastingverdragen om geldstromen via Nederland naar bijvoorbeeld belastingparadijzen te laten lopen. Zo betalen zij over deze geldstromen niet of nauwelijks belasting.

Deze belastingverdragen zijn in principe bedoeld om te voorkomen dat bedrijven twee keer belasting betalen: zowel in het land waar het geld verdiend wordt, als in het land waar het moederbedrijf gevestigd is. Daarnaast spreekt Nederland in belastingverdragen ook een lage ‘bronheffing’ af, waardoor bedrijven hun geldstromen via Nederland laten lopen. De bronheffing is belasting die ‘aan de bron’ wordt geheven: dit is bijvoorbeeld een belasting over rente, royalty’s of dividenden die van het ene land naar een ander land stromen. De lagere bronheffing die in de belastingverdragen is afgesproken verlaagt dus het bedrag dat ontwikkelingslanden kunnen innen.

Het idee achter de lage bronheffing is dat dit investeren in ontwikkelingslanden aantrekkelijk maakt voor multinationals. Maar in de praktijk leidt het meestal niet tot extra investeringen. Investeringen worden vaak omgeleid via Nederland, om gebruik te maken van de verschillende belastingverdragen en de belastingdruk sterk te verlagen. Antimisbruikmaatregelen in belastingverdragen moeten ervoor zorgen dat bedrijven de verdragen gebruiken om het betalen van dubbele belasting te voorkomen, niet om betaling van belasting in het algemeen te ontwijken. Maar deze maatregelen worden niet altijd opgenomen in de verdragen en vaak ontbreekt het ontwikkelingslanden aan de capaciteit om toe te zien op naleving van deze maatregelen.

Probleem 2: Paradijs op de Zuidas

Nederland is niet alleen een verdragsparadijs: Nederland heeft ook een zeer gunstig fiscaal vestigingsklimaat. Bedrijven, gevestigd in Nederland, hebben hier de mogelijkheid om zogenaamde ‘tax rulings’ aan te vragen. Dit zijn afspraken met de Nederlandse belastingdienst over hoe bestaande internationale regelgeving wordt toegepast. Hierdoor kunnen bedrijven van te voren al te weten komen hoeveel belasting ze in een bepaalde constructie af moeten dragen. Dit creëert zekerheid voor bedrijven en zou zo bijdragen aan een aantrekkelijk investeringsklimaat in Nederland. Maar multinationals gebruiken deze regeling voornamelijk om vooraf bepaalde constructies op te kunnen zetten om het betalen van belastingen zo veel mogelijk te vermijden.

Bedrijven in Nederland moeten wel aan verschillende ‘substance-eisen’ voldoen om gebruik te kunnen maken van zulke regelgeving. Dit zijn bijvoorbeeld eisen met betrekking tot het uitoefenen van feitelijk bestuur in Nederland en een minimum omvang van aan te houden eigen vermogen. Op deze manier is het duidelijk of je ook daadwerkelijk economische activiteiten in Nederland onderneemt, of hier alleen ‘op papier’ aanwezig bent. Maar, ten eerste zijn deze eisen niet scherp genoeg. Het blijkt dat bijna alle vennootschappen voldoen aan de eisen. Ten tweede is de controle erop ook nagenoeg verwaarloosbaar. Er worden maar 100-200 gevallen per jaar gecontroleerd. Hierdoor is het hebben van een brievenbus in Nederland vaak voldoende, wat misbruik van de regelgeving mogelijk maakt. Alhoewel niet illegaal, is het wel immoreel en in strijd met de geest van de wet.

Case: Belastingontwijking in Zambia

Onderzoek van ActionAid toont aan dat Zambia Sugar Plc, een dochterbedrijf van de grote Britse multinational Associated British Foods (ABF), tussen 2008 en 2010 geen belasting heeft betaald in Zambia, terwijl er bijna 14 miljoen dollar winst per jaar wordt gemaakt. Hoe is dit mogelijk? Zambia Sugar betaalt zusterbedrijven in onder andere Ierland en Nederland voor, bijvoorbeeld, management fees. Hierdoor wordt de geboekte winst van Zambia Sugar sterk verlaagd. Door (verouderde) belastingverdragen van beide landen met Zambia hoeven bedrijven bijna geen belasting over deze stromen te betalen. Daarna worden Nederlandse belastingverdragen met echte belastingparadijzen, als de Kaaiman eilanden, gebruikt om het geld daar te krijgen. In zulke paradijzen hoeft dan uiteindelijk helemaal geen belasting meer betaald te worden. Zo kunnen bedrijven, via Nederland, miljoenen euro’s besparen.

Fair politics now!

Het Nederlandse belastingstelsel draagt bij aan de belastingontwijking door multinationals. Hierdoor verliezen ontwikkelingslanden miljoenen aan belastinginkomsten, terwijl deze inkomsten van groot belang zijn om te investeren in het land en de hulpafhankelijkheid te verminderen. Hierdoor ondermijnt Nederland rechtstreeks haar inzet op het gebied van ontwikkelingssamenwerking. Nederland telt zo’n 12000 brievenbusfirma’s. Het blijkt dat een bedrijf gemiddeld slechts eens in de 54 jaar wordt gecontroleerd.

Het kabinet heeft maatregelen aangekondigd. Dit is een fantastische stap in de juiste richting, omdat het kabinet hiermee de bijzondere rol en verantwoordelijkheid van Nederland in het probleem van belastingontwijking erkent. Het kabinet heeft, onder andere, aangekondigd dat de substance-eisen voor meer bedrijven gaan gelden en dat belastingverdragen met ontwikkelingslanden worden heronderhandeld. Zo kunnen antimisbruikmaatregelen in meer verdragen worden meegenomen.

Daarnaast heeft het kabinet ook toegezegd om, zo nodig, extra middelen vrij te maken om de capaciteitsopbouw van belastingdiensten in de partnerlanden uit te breiden. Maar deze maatregelen zijn niet voldoende. De substance-eisen moeten bijvoorbeeld nog verder aangescherpt worden, omdat bijna alle vennootschappen nu al aan deze eisen voldoen. Er zijn dan ook nog meer stappen nodig om het Nederlandse belastingbeleid fair en coherent te maken.

Foto: http://401kcalculator.org/

Oplossingen

  • Nederland moet zich sterk maken voor ‘country-by-country reporting’ in alle sectoren, waarbij bedrijven moeten aangeven waar ze hun winsten en belastingen afdragen, om de transparantie te vergroten. Deze verplichting bestaat er tot dus ver alleen nog maar voor de hout- en grondstoffensector, maar het is van belang dat alle sectoren dit overnemen.
  • Nederland moet eisen stellen aan brievenbusbedrijven die hier actief zijn, door middel van het aanscherpen van de substance-eisen. Er moet een maximum gesteld worden aan het aantal bestuursfuncties dat een persoon kan uitoefenen, zodat het niet langer mogelijk is voor een enkele rechtspersoon voor een veelheid van bedrijven deze functie te vervullen.
  • Nederland moet de controle op deze substance-eisen aanscherpen.
  • Het is een goede stap dat het Nederlandse kabinet heeft aangekondigd belastingverdragen met ontwikkelingslanden te heronderhandelen, maar hierbij is het van belang dat de verdragen voor beide partijen substantiële economische belangen brengt. De impact van antimisbruikmaatregelen in Nederlandse belastingverdragen moet hiervoor onderzocht worden.
  • Het is van belang dat Nederland blijft bijdragen aan capaciteitsopbouw van belastingautoriteiten in partnerlanden, zodat een controle op de naleving van de antimisbruikmaatregelen mogelijk is. 

Achtergrond

De FMS is lid van Tax Justice NederlandTJNL is een netwerkorganisatie die meer bewustzijn bij politici en het Nederlandse publiek wil creëren over de gevolgen van belastingontwijking wereldwijd. TJNL zet zich in voor een mondiaal eerlijk belastingsysteem en pleit voor meer transparantie van bedrijven en overheden.

Partners binnen het TJNL netwerk hebben verschillende rapporten over belastingontwijking gepubliceerd, waaronder:

  • Even it Up: Time to End Extreme Inequality: Rapport van Oxfam International over hoe de groeiende ongelijkheid in de wereld het gevolg is van verkeerde beleidskeuzes en o.a. belastingontwijking van multinationals.
  • Business Among Friends: Rapport van Oxfam International waaruit blijkt dat ontwikkelingslanden miljarden mislopen door belastingontwijking van multinationals. Daarnaast pleit Oxfam er in dit rapport voor om ontwikkelingslanden te betrekken bij de onderhandelingen over belastinghervormingen in de G20.
  • Sweet Nothings: Rapport van ActionAid dat laat zien hoe het kan dat een grote multinational, door het gebruik van belastingverdragen met bijvoorbeeld Nederland, geen belasting betaalt.
  • De Nederlandse Route: Een rapport van Oxfam Novib over de gevolgen van belastingontwijking voor ontwikkelingslanden en welke rol Nederland hierbij speelt.
  • Should the Netherlands sign tax treaties with developing countries: Dit rapport van SOMO gaat in op de vraag of Nederland belastingverdragen met ontwikkelingslanden moet sluiten en wat de impact van zulke verdragen is voor de ontwikkelingslanden.
  • Giving with one hand and taking with the other: Rapport van SOMO over wat verschillende Europese landen, waaronder Nederland, doet om belastingontwijking tegen te gaan en wat hun posities zijn ten opzichte van EU beleid.
  • The BEPS Process: Failing to Deliver for Developing Countries: Rapport van ActionAid over wat het BEPS proces (Base Erosion and Profit Shifting) doet om belastingontwijking tegen te gaan en hoe dit beter kan.
  • Double Taxation Treaties in Uganda: Rapport van ActionAid dat benadrukt dat dubbele belastingverdragen belastingontwijking in ontwikkelingslanden zoals Oegana gemakkelijker maken.

In november 2013 heeft Francis Weyzig (Universiteit Utrecht) onderzoek gedaan naar het effect van het Nederlandse belastingbeleid op ontwikkelingslanden. Lees hier deze IOB-studie "Evaluation issues in financing for development".

In februari 2014 hebben Christian Aid en Tax Justice Network Africa hun rapport “Africa rising? Inequalities and the essential role of fair taxation” gepubliceerd. 

In de Coherentiemonitor 'Let's Walk the Talk Together ' van 2015 is ook een hoofdstuk te vinden over belastingontwijking en tax justice. 

Ook leuk! 

In maart 2013 zond Tegenlicht een documentaire uit over belastingontwijking: De Tax Free Tour. In de uitzending wordt de kijker meegenomen op reis naar verschillende belastingparadijzen om een antwoord te krijgen op een simpele vraag: "Waar betalen multinationals belasting en hoeveel?" Bekijk hier de documentaire.